ઋષિ ધોમ્યના આશ્રમમાં ઉપમન્યુ નામનો એક નાનો બાળ શિષ્ય રહેતો હતો. ગુરુજીએ તેને આશ્રમની ગાયો ચરાવવાનું કામ સોંપ્યું હતું. ઉપમન્યુ આખો દિવસ ગાયો સાથે જંગલમાં રહેતો હતો.
ગુરુજી ઉપમન્યુના ધૈર્ય અને સંયમની પરીક્ષા લેવા ઈચ્છતા હતા. તેમણે ઉપમન્યુને ગાયોનું દૂધ કે જંગલમાંથી માગીને લાવેલું અન્ન ગુરુજીની પરવાનગી વગર ખાવાની ના પાડી. ઉપમન્યુએ ગુરુજીની આજ્ઞાનું અક્ષરશઃ પાલન કર્યું અને ભૂખ્યા પેટે પણ ગાયોની સેવા કરતો રહ્યો.
એક દિવસ ભૂખથી વ્યાકુળ થઈને ઉપમન્યુએ આંકડાના પાંદડાં ખાધા, જેનાથી તેની આંખોની રોશની જતી રહી અને તે એક કૂવામાં પડી ગયો. જ્યારે ગુરુજી શોધતા આવ્યા અને ઉપમન્યુની અવિચળ ગુરુભક્તિ જોઈ, ત્યારે તેમણે અશ્વિની કુમારોનું આવાહન કરીને ઉપમન્યુની આંખો પાછી અપાવી અને તેને સર્વ વિદ્યાઓનું જ્ઞાન આપ્યું. ગુરુપૂર્ણિમા પર ઉપમન્યુની આ વાર્તા શિષ્યની નિષ્ઠાનું પ્રતીક છે.
