આપણા પવિત્ર દેશ ભારતમાં અને ખાસ કરીને ગુજરાતની સંસ્કૃતિમાં વ્રત, તપ, પૂજા અને ઉત્સવોનું ખૂબ જ અનોખું મહત્વ રહેલું છે. પવિત્ર શ્રાવણ અને ભાદરવા મહિના દરમિયાન ખાસ કરીને કન્યાઓ અને સ્ત્રીઓ માટે અનેકવિધ સુંદર વ્રતોનું આયોજન કરવામાં આવે છે. આ તમામ વ્રતોમાં ‘ફૂલકાજળી વ્રત’ (Ful Kajli Vrat) નું સ્થાન અત્યંત પવિત્ર, શ્રદ્ધામય અને દિવ્ય માનવામાં આવે છે. આ વ્રત કન્યાઓના અખંડ સૌભાગ્ય, ઉત્તમ સંસ્કાર, પરિવારની સુખ-શાંતિ અને માતા પાર્વતી તથા ભગવાન શિવના આશીર્વાદ પ્રાપ્ત કરવા માટે કરવામાં આવે છે.
પ્રાચીન કાળની વાત છે. ગુરુજરાત પ્રદેશના એક સુંદર અને સમૃદ્ધ નગરમાં ‘ચંદનસિંહ’ નામનો એક ન્યાયી અને દયાળુ રાજા રાજ્ય કરતો હતો. રાજા ચંદનસિંહના રાજ્યમાં પ્રજા ખૂબ જ સુખી અને સંતોષી હતી. રાજાને એક ખૂબ જ ગુણવાન, ચતુર અને ધર્મનિષ્ઠ દીકરી હતી, જેનું નામ ‘કવિતા’ હતું. કવિતા નાનપણથી જ ભગવાન શિવ અને માતા ગૌરીની પરમ ભક્ત હતી. તે દરરોજ સવારે વહેલા ઉઠીને શિવ મંદિર જતી, શિવલિંગ પર જળ ચઢાવતી અને ગૌરી માતાની પૂજા-અર્ચના કરતી હતી.
જ્યારે કવિતા મોટી થઈ, ત્યારે શ્રાવણ મહિનાના પવિત્ર દિવસો આવ્યા. નગરની તમામ નાના-મોટી કન્યાઓએ માતા પાર્વતીજીને પ્રસન્ન કરવા માટે ‘ફૂલકાજળી વ્રત’ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. આ વ્રતના નિયમ ખૂબ જ કઠિન પરંતુ પવિત્ર હતા. વ્રત કરનાર કન્યાઓએ સવારે વહેલા ઉઠીને પવિત્ર સ્નાન કરી, તાજા સુગંધિત ફૂલો પસંદ કરવાના હોય છે, આખો દિવસ ઉપવાસ રાખવાનો હોય છે, માતા પાર્વતી અને શિવજી સામે દીપ પ્રગટાવીને સુગંધિત તાજા ફૂલો અર્પણ કરવાના હોય છે અને આંખોમાં પવિત્ર કાજળ (કાજળી) આંજીને વ્રત કથાનું શ્રવણ કરવાનું હોય છે.
રાજકુમારી કવિતાએ પણ અત્યંત શ્રદ્ધા, ભક્તિ અને પવિત્રતા સાથે આ ફૂલકાજળી વ્રત શરૂ કર્યું. તે દરરોજ સવારે બગીચામાંથી તાજાં ચમેલી, ગુલાબ, ગલગોટા અને કમળના ફૂલો વીણી લાવતી. તે પવિત્ર સોનાની થાળીમાં ફૂલો, ચંદન, અક્ષત અને ઘીનો દીવો સજાવતી. માતા ગૌરીના ચરણોમાં ફૂલો અર્પિત કરીને તે ભાવવિભોર થઈને પ્રાર્થના કરતી: “હે જગદંબા! હે અન્નપૂર્ણા ગૌરી માતા! તમે પવિત્ર છો. મારા પરિવાર પર, મારા નગર પર અને આખી સૃષ્ટિ પર તમારી કૃપા દ્રષ્ટિ કાયમ રાખજો.”
જોકે, નગરમાં એક ધનવાન વેપારીની દંભી દીકરી પણ રહેતી હતી, જેનું નામ ‘ચંપા’ હતું. ચંપા માત્ર બતાવવા ખાતર અને અહંકારવશ આ વ્રત કરતી હતી. તેને પોતાના ધન-દોલત અને સુંદર વસ્ત્રોનું ખૂબ જ અભિમાન હતું. તે વ્રતના નિયમોનું પાલન કરતી નહોતી, મનમાં ક્રોધ રાખતી અને વાસી કે કરમાયેલાં ફૂલો ચઢાવીને ઉતાવળે પૂજા પતાવી દેતી હતી. ચંપા કવિતાની શ્રદ્ધા જોઈને તેની મજાક ઉડાવતી અને કહેતી, “આટલી બધી મહેનત કરવાની શું જરૂર છે? માતાજી તો માત્ર ધન-દોલતથી પ્રસન્ન થઈ જાય છે.”
પરંતુ કવિતાએ ચંપાની વાતો પર ધ્યાન ન આપ્યું અને પોતાના મનની નિર્મળતા અને ભક્તિથી વ્રત ચાલુ રાખ્યું. વ્રતનો અંતિમ દિવસ આવી પહોંચ્યો. તે દિવસે કવિતાએ આખો દિવસ જળ પણ ગ્રહણ કર્યા વિના કઠોર ઉપવાસ રાખ્યો. સાંજના સમયે કવિતાએ ઘીનો દીવો પ્રગટાવ્યો, માતાજીને સુંદર કાજળી અને તાજાં કમળના ફૂલો ચઢાવ્યા અને કરબદ્ધ થઈને નમન કર્યું.
કવિતાની આવી અપ્રતિમ ભક્તિ, નિષ્ઠા અને પવિત્ર હૃદય જોઈને કૈલાસ પર્વત પર વિરાજમાન માતા પાર્વતી અને ભગવાન શિવ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. માતા ગૌરી તુરંત જ દિવ્ય તેજસ્વી સ્વરૂપે કવિતાની સામે પ્રગટ થયા!
માતા પાર્વતીજીના દિવ્ય દર્શન પામીને કવિતાની આંખોમાંથી આનંદ અશ્રુ વહી નીકળ્યા. તેણે માતાજીના ચરણોમાં મસ્તક નમાવ્યું. માતા પાર્વતીએ મીઠા અને દિવ્ય અવાજે કહ્યું, “પુત્રી કવિતા! તારા સચ્ચા હૃદયની ભક્તિ, અહંકારરહિત વ્રત અને આ તાજાં શુદ્ધ ફૂલોની પૂજાથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું. હું તને અખંડ સૌભાગ્ય, દીર્ઘાયુ અને સર્વપ્રકારે સુખી જીવનનું વરદાન આપું છું. તારા જીવનમાં ક્યારેય દુઃખ કે અંધકાર નહીં આવે.”
માતાજીએ કવિતાને પોતાના હાથે પ્રસાદ આપ્યો અને કલ્યાણકારી આશીર્વાદ આપ્યા. બીજી બાજુ, અહંકારી ચંપાની અશ્રદ્ધા અને વાસી ફૂલોની પૂજાના કારણે તેનું મન કાયમ અશાંત રહ્યું અને તેના ઘરમાં ધન હોવા છતાં તેને સાચો આનંદ ન મળ્યો. ચંપાને તુરંત જ પોતાની ભૂલ સમજાઈ. તે કવિતા પાસે આવી અને પોતાના અહંકાર બદલ ક્ષમા માંગી. કવિતાએ તેને પ્રેમથી માફ કરી અને ફૂલકાજળી વ્રતની સાચી શ્રદ્ધા અને પૂજા વિધિ સમજાવી.
ત્યારથી આખા નગરમાં અને પ્રદેશમાં ‘ફૂલકાજળી વ્રત’ ની મહિમા અપાર વધી ગઈ. કન્યાઓ અને મહિલાઓ દર વર્ષે શ્રાવણ મહિનામાં અત્યંત શ્રદ્ધા અને પવિત્રતાથી આ વ્રત કરવા લાગી.
આ પવિત્ર વાર્તા આપણને સુંદર બોધ પાઠ આપે છે કે ભગવાન કે ભગવતી ક્યારેય બાહ્ય આડંબર, અહંકાર કે ધન-દોલતથી પ્રસન્ન થતા નથી. પ્રભુ તો માત્ર પવિત્ર હૃદય, સાચી શ્રદ્ધા, નિષ્ઠા અને નમ્રતાથી અર્પણ કરેલાં બે ફૂલોથી પણ પ્રસન્ન થઈ જાય છે. જીવનમાં દરેક વ્રત અને ધાર્મિક કાર્ય સાચા મન અને સદ્ભાવનાથી કરવું જોઈએ, જેથી અખંડ સુખ, સમૃદ્ધિ અને પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
**ફૂલકાજળી વ્રતની પવિત્ર વિધિ અને મહત્વ:**
ફૂલકાજળી વ્રતના દિવસે સવારે વહેલા ઉઠીને સ્નાન કર્યા પછી વ્રતનો સંકલ્પ લેવામાં આવે છે. પવિત્ર આસન પર ગૌરી માતા અને ભગવાન શિવજીની મૂર્તિ કે ચિત્રની સ્થાપના કરવામાં આવે છે. તાજાં અને સુગંધિત ફૂલો જેવાં કે કમળ, ગુલાબ, ચમેલી અને મોગરો માતાજીને અર્પણ કરવામાં આવે છે. આંખોમાં પવિત્ર કાજળ (કાજળી) અંજીને દીપ પ્રગટાવવામાં આવે છે અને વ્રત કથાનું શ્રવણ તથા પાઠ કરવામાં આવે છે. આ વ્રત કરવાથી કન્યાઓને ઉત્તમ સંસ્કાર, પરિવારમાં સુખ-શાંતિ અને માતા પાર્વતીના અખંડ આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થાય છે.
