શ્રાવણ મહિનાની પૂનમનો પવિત્ર દિવસ નજીક આવી રહ્યો હતો. ચારેય બાજુ હરિયાળી છવાયેલી હતી અને ઘરોમાં તહેવારનો આનંદ ઉભરાઈ રહ્યો હતો. આ પવિત્ર દિવસ એટલે ભારતીય સંસ્કૃતિનો અતિ સુંદર અને લાગણીસભર તહેવાર ‘રક્ષાબંધન’.
એક સુંદર શહેરમાં ‘અનન્યા’ અને તેનો નાનો ભાઈ ‘આર્યન’ પોતાના માતા-પિતા અને દાદીમા સાથે રહેતા હતા. અનન્યા પોતાના ભાઈ આર્યનને ખૂબ જ વહાલ કરતી હતી. રક્ષાબંધનના આગલા દિવસે અનન્યા બજારમાંથી પોતાના ભાઈ માટે રેશમી ધાગાવાળી સુંદર ચમકતી રાખડી ખરીદી લાવ્યા. રાખડીની થાળીમાં કંકુ, ચોખા, આરતીનો દીવો અને મીઠાઈઓ સજાવવામાં આવી હતી.
સાંજના સમયે અનન્યાએ દાદીમા પાસે જઈને પૂછ્યું, “દાદીમા! આપણે દર વર્ષે શ્રાવણી પૂનમે રક્ષાબંધનનો તહેવાર શા માટે ઉજવીએ છીએ? આ એક નાનકડા રેશમી દોરામાં એવી તો શું શક્તિ છે જે ભાઈ અને બહેનને એકબીજા સાથે બાંધી રાખે છે?”
દાદીમાના ચહેરા પર પ્રેમાળ સ્મિત આવી ગયું. તેમણે બંને બાળકોને પાસે બેસાડીને રક્ષાબંધનની પ્રાચીન અને પવિત્ર કથા કહેવાનું શરૂ કર્યું:
દાદીમાએ કહ્યું, “બેટા! રક્ષાબંધન એ માત્ર રાખડી બાંધવાનો તહેવાર નથી, પણ તે પવિત્ર પ્રેમ, રક્ષણ અને વચનનું પ્રતીક છે. પ્રાચીન કાળમાં જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના હાથની આંગળી શિશુપાળના વધ વખતે લોહીલુહાણ થઈ ગઈ હતી, ત્યારે માતા દ્રૌપદીએ ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા વિના પોતાની કીમતી રેશમી સાડીનો પાલવ ફાડીને શ્રીકૃષ્ણની આંગળી પર પાટો બાંધી દીધો હતો. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે તે સમયે દ્રૌપદીને વચન આપ્યું હતું કે આ પ્રેમ અને રક્ષણના ધાગાનું ઋણ હું કાયમ ચૂકવીશ. જ્યારે કૌરવોની સભામાં દ્રૌપદી પર સંકટ આવ્યું, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે અદ્રશ્ય થઈને ચીર પૂરીને દ્રૌપદીની લાજ અને રક્ષણ કર્યું હતું.”
દાદીમાએ આગળ એક અન્ય ઐતિહાસિક પ્રસંગ સંભળાવતાં કહ્યું, “ઇતિહાસમાં ચિત્તોડની મહારાણી કરણાવતીએ પોતાના રાજ્ય પર મુગલ આક્રમણ થતાં સમ્રાટ હુમાયુને રાખડી મોકલીને ભાઈ માન્યો હતો. હુમાયુએ પણ રાખડીનું સન્માન કરીને પોતાની સેના સાથે બહેન કરણાવતીના રાજ્યની રક્ષા માટે દોટ મૂકી હતી.”
દાદીમાએ પ્રેમથી સમજાવ્યું, “આ રાખડીનો દોરો બહેન તરફથી ભાઈના દીર્ઘાયુ, આરોગ્ય અને સુખની પ્રાર્થનાનું પ્રતીક છે, અને ભાઈ તરફથી બહેનને જીવનભર દરેક સંકટમાં રક્ષણ આપવાના પવિત્ર વચનનું પ્રતીક છે.”
આ વાર્તા સાંભળીને અનન્યા અને આર્યનની આંખોમાં હર્ષના અશ્રુ આવી ગયા. તેમને રક્ષાબંધનનું સાચું મહત્વ સમજાઈ ગયું.
બીજા દિવસે સવારે રક્ષાબંધનના પવિત્ર પર્વે અનન્યાએ નવાં કપડાં પહેરીને થાળી સજાવી. તેણે આર્યનના કપાલે કંકુ-ચોખાનો તિલક કર્યો, તેને આરતી ઉતારી અને તેના જમણા હાથની કલાઈ પર પ્રેમથી રાખડી બાંધી. આર્યને પોતાની બહેનના ચરણ સ્પર્શ કર્યા અને પોતાની પોકેટ મનીમાંથી સુંદર ભેટ આપીને વચન આપ્યું કે તે કાયમ પોતાની બહેનનું સન્માન કરશે અને તેની રક્ષા કરશે.
આ વાર્તા આપણને શીખવે છે કે કૌટુંબિક સંબંધોમાં પ્રેમ, સન્માન અને વચનનું પાલન જ સાચી સંપત્તિ છે. રક્ષાબંધનનો તહેવાર આપણને સમાજની તમામ સ્ત્રીઓ પ્રત્યે આદર અને રક્ષણની ભાવના રાખવાની પ્રેરણા આપે છે.
