ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં ચંદ્રશેખર આઝાદનું નામ અદમ્ય સાહસ, વીરતા અને નિર્ભયતાનું પ્રતીક છે. તેઓ એક એવા મહાન ક્રાંતિકારી હતા જેમણે બ્રિટિશ હકુમત સામે સોગંદ ખાધા હતા કે અંગ્રેજ પોલીસ તેમને ક્યારેય જીવતા પકડી શકશે નહીં.
જન્મ અને બાળપણ
ચંદ્રશેખર આઝાદનો જન્મ 23 જુલાઈ 1906ના રોજ મધ્ય પ્રદેશના અલિરાજપુર જિલ્લાના ભાબરા ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતા સીતારામ તિવારી અને માતા જગરાની દેવી હતાં. તેમનું મૂળ નામ ચંદ્રશેખર તિવારી હતું. નાનપણથી જ તેઓ અત્યંત સાહસિક અને નિશાનેબાજ હતા.
‘આઝાદ’ નામ કેવી રીતે પડ્યું?
1921માં માત્ર 15 વર્ષની બાળવયે ગાંધીજીના અસહકાર આંદોલનમાં ભાગ લેવા બદલ તેમની ધરપકડ થઈ. જ્યારે ન્યાયાધીશે તેમને પૂછ્યું: “તમારું નામ શું છે?”, તેમણે દૃઢતાથી જવાબ આપ્યો: “આઝાદ”. પિતાનું નામ પૂછતાં કહ્યું: “સ્વતંત્રતા” અને ઘરનું સરનામું પૂછતાં કહ્યું: “જેલખાનું”. આ ઘટના બાદ તેઓ દેશભરમાં ચંદ્રશેખર આઝાદ તરીકે વિખ્યાત થયા.
HSRA અને ક્રાંતિકારી આંદોલનનું નેતૃત્વ
અસહકાર આંદોલન પાછું ખેંચાયા બાદ તેઓ રામપ્રસાદ બિસ્મિલ સાથે હિન્દુસ્તાન રિપબ્લિકન એસોસિએશન (HRA)માં જોડાયા. 1925ના પ્રખ્યાત કાકોરી ટ્રેન ડકેતી કાંડમાં તેમણે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી. બિસ્મિલ અને અશફાકઉલ્લાહ ખાનની શહાદત બાદ તેમણે સંગઠનનું પુનર્ગઠન કરી હિન્દુસ્તાન સોશિયાલિસ્ટ રિપબ્લિકન એસોસિએશન (HSRA) બનાવ્યું અને તેના કમાન્ડર-ઈન-ચીફ બન્યા.
ભગતસિંહ સાથે જોડાણ અને સાંડર્સ વધ
આઝાદે ભગતસિંહ, સુખદેવ, રાજગુરુ અને ભગવતીચરણ વોહરા જેવા યુવા ક્રાંતિકારીઓને માર્ગદર્શન પૂરું પાડ્યું. લાલા લાજપતરાય પર થયેલા ઘાતકી લાઠીચાર્જનો બદલો લેવા તેમણે 17 ડિસેમ્બર 1928ના રોજ લાહોરમાં બ્રિટિશ પોલીસ અધિકારી સાંડર્સનો વધ કર્યો.
અલ્હાબાદ આલ્ફ્રેડ પાર્કની શહાદત
27 ફેબ્રુઆરી 1931ના રોજ અલ્હાબાદના આલ્ફ્રેડ પાર્કમાં આઝાદ પોતાના સાથી સુખદેવ રાજ સાથે બેઠા હતા, ત્યારે બાતમીદારની જાણકારી પરથી બ્રિટિશ પોલીસે પાર્કને ચારેય તરફથી ઘેરી લીધો. આઝાદે એકલા હાથે પીસ્તોલ વડે અનેક અંગ્રેજ સૈનિકોને ઢેર કર્યા. જ્યારે પીસ્તોલમાં માત્ર એક જ ગોળી બચી, ત્યારે પોતાની જ સોગંદ સાચી કરવા માટે તેમણે પોતાની કાનપટ્ટી પર ગોળી મારી માતૃભૂમિ માટે શહાદત વહોરી લીધી.
ઉપસંહાર
માત્ર 24 વર્ષની વયે શહીદ થનાર આ મહાન ક્રાંતિકારીની યાદમાં આલ્ફ્રેડ પાર્કનું નામ ચંદ્રશેખર આઝાદ પાર્ક રાખવામાં આવ્યું છે. આઝાદનું જીવન આપણને સ્વાભિમાન અને દેશ માટે અંતિમ શ્વાસ સુધી લડવાની અદમ્ય પ્રેરણા આપે છે.
