નવું વર્ષ (બેસતું વર્ષ): વિક્રમ સંવત નૂતન વર્ષ, શ્રીકૃષ્ણ ગોવર્ધન પૂજા, છપ્પન ભોગ અન્નકૂટ અને સબરસની અમર કથા
admin · प्रकाशित मुख्य पात्र: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, નંદબાબા, દેવરાજ ઇન્દ્ર, ગોવર્ધન પર્વત, સમ્રાટ વિક્રમાદિત્ય, ગોપ-ગોપીઓ
નવું વર્ષ (બેસતું વર્ષ – Bestu Varas / Navu Varas) એ ગુજરાત અને સમગ્ર ભારતીય સંસ્કૃતિનો સૌથી પવિત્ર, મંગલકારી અને આશાસ્પદ તહેવાર છે. આસો વદ અમાસ (દિવાળી)ની પ્રકાશમય રાત્રિ પછી, કારતક સુદ એકમ (પડવો)ના પવિત્ર પ્રભાતે ગુજરાતી નૂતન વર્ષનો મંગલ પ્રારંભ થાય છે. આ દિવસ માત્ર કેલેન્ડરની નવી તારીખ બદલવાનો ઉત્સવ નથી, પરંતુ તે જીવનમાં નવી આશા, પવિત્ર સંકલ્પો, જૂના વેર-ઝેર ભૂલીને સદભાવના કેળવવાનો અને પરમેશ્વર પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો પરમ પર્વ છે. આ પાવન દિવસે રાજા વિક્રમાદિત્ય દ્વારા પ્રવર્તિત ‘વિક્રમ સંવત’નું નૂતન વર્ષ બેસે છે, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકીને ઇન્દ્રના ગર્વનું મર્દન કરવાની દિવ્ય લીલા ઉજવાય છે, મંદિરોમાં છપ્પન ભોગ અન્નકૂટ ધરવામાં આવે છે અને ઘરે-ઘરે સૌભાગ્યપ્રદ ‘સબરસ’ (મીઠું) વહેંચવાની અનોખી પરંપરા જીવંત બને છે. આવો, બેસતા વર્ષના ઐતિહાસિક, પૌરાણિક અને આધ્યાત્મિક રહસ્યને વિસ્તારથી જાણીએ.
૧. વિક્રમ સંવતનો પ્રારંભ: સમ્રાટ વિક્રમાદિત્યનો ઐતિહાસિક વિજય
ગુજરાતી નવું વર્ષ એ ભારતીય પંચાંગના વિક્રમ સંવત પર આધારિત છે. ઈ.સ. પૂર્વે ૫૭માં ઉજ્જૈનના પરમ પ્રતાપી, ન્યાયપ્રિય અને પ્રજાવત્સલ સમ્રાટ વિક્રમાદિત્યે ભારતભૂમિ પર અત્યાચાર ગુજારતા વિદેશી શકો (શક આક્રમણકારો)ને સજ્જડ પરાજય આપીને માતૃભૂમિને પરતંત્રતામાંથી મુક્ત કરાવી હતી.
પોતાની પ્રજાને ઋણમુક્ત કરીને સમ્રાટ વિક્રમાદિત્યે આ વિજયની સ્મૃતિમાં એક નવા સંવતનો પ્રારંભ કર્યો, જેને ‘વિક્રમ સંવત’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઉત્તર ભારતમાં ચૈત્ર સુદ એકમથી સંવત્સર બદલાય છે, જ્યારે ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને પશ્ચિમ ભારતમાં દિવાળી પછીની કારતક સુદ એકમથી નવું વર્ષ બેસતું હોવાથી તેને ‘બેસતું વર્ષ’ કહેવામાં આવે છે. આ દિવસ વેપારીઓ માટે નવા ખાતાવહી ચોપડામાં નફો-નુકસાન અને વ્યાપારિક કાર્યોના મંગલ શ્રીગણેશ કરવાનો પણ પવિત્ર દિવસ છે.
૨. શ્રીકૃષ્ણની ગોવર્ધન લીલા: પ્રકૃતિ પૂજા અને ઇન્દ્રના અહંકારનું મર્દન
શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધ અનુસાર, કારતક સુદ એકમનો દિવસ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટ મહોત્સવ શરૂ કરવાનો પાવન દિવસ છે.
દ્વાપરયુગમાં ગોકુળ અને વૃંદાવનના ગોપ-ગોપીઓ દર વર્ષે વરસાદના દેવતા ઇન્દ્રની પૂજા કરતા હતા. એકવાર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ નંદબાબા અને વડીલોને પૂછ્યું કે, “આપણે ઇન્દ્રની પૂજા શા માટે કરીએ છીએ?” નંદબાબાએ કહ્યું કે, “ઇન્દ્રદેવ વરસાદ વરસાવે છે, જેથી આપણી ખેતી પાકે છે અને ગાયોને ઘાસચારો મળે છે.”
ત્યારે બાલકૃષ્ણએ ગહન તત્વજ્ઞાન સમજાવતાં કહ્યું: “ઇન્દ્ર તો માત્ર પોતાનું કર્તવ્ય કરે છે. આપણું સાચું પાલન-પોષણ આ પવિત્ર ગોવર્ધન પર્વત, આપણી માતા સમાન ગાયો અને આ પ્રકૃતિ કરે છે. ગિરિરાજ ગોવર્ધન આપણી ગાયોને લીલું ઘાસ આપે છે, ઝરણાંઓ મીઠું જળ આપે છે અને વૃક્ષો ફળ-છાંયડો આપે છે. તેથી આપણે કોઈ અદ્રશ્ય દેવતાના ભયથી નહીં, પરંતુ આપણું પ્રત્યક્ષ રક્ષણ કરનાર ગિરિરાજ ગોવર્ધન અને ગૌમાતાની પૂજા કરવી જોઈએ.”
શ્રીકૃષ્ણના વચનો સાંભળી ગોકુળવાસીઓએ ઇન્દ્રયાગ બંધ કરી ગિરિરાજ ગોવર્ધનની પૂજા કરી અને વિવિધ પ્રકારના વ્યંજનો બનાવી અન્નકૂટ ધરાવ્યો. પોતાનું યજન બંધ થતાં દેવરાજ ઇન્દ્ર ક્રોધિત અને અહંકારી થઈ ગયા. તેમણે ગોકુળનો વિનાશ કરવા માટે પ્રલયકારી સાંવર્તક મેઘોને આદેશ આપ્યો. ગોકુળમાં મુશળધાર વરસાદ, વીજળીના કડાકા અને આંધી-તોફાન શરૂ થઈ ગયા. સમસ્ત વ્રજભૂમિ જળબંબાકાર થવા લાગી. ગોપ-ગોપીઓ અને અબોલ પશુઓ ભયભીત થઈ બાલકૃષ્ણના શરણે દોડી આવ્યા.
ત્યારે ભક્તવત્સલ શ્રીકૃષ્ણએ એક લીલા માત્રમાં પોતાના ડાબા હાથની ટચલી આંગળી (કનિષ્ઠિકા) પર વિશાળ ગિરિરાજ ગોવર્ધન પર્વતને છત્રની જેમ ઊંચકી લીધો. સમસ્ત ગોકુળવાસીઓ, ગોવાળો અને ગાયો-વાછરડાઓ પર્વતની નીચે સુરક્ષિત આવી ગયા. સાત દિવસ અને સાત રાત સુધી અવિરત મુશળધાર વરસાદ વરસાવ્યા છતાં ગોકુળનો એક વાળ પણ વાંકો ન થયો.
અંતે ઇન્દ્રનો અહંકાર ચકનાચૂર થઈ ગયો. ઇન્દ્રદેવ કામધેનુ ગાય સાથે પૃથ્વી પર ઉતર્યા, શ્રીકૃષ્ણના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કરી ક્ષમા માંગી અને તેમનો ‘ગોવિંદ’ નામે અભિષેક કર્યો. આ ભવ્ય વિજય પછી વ્રજવાસીઓએ શ્રીકૃષ્ણને કૃતજ્ઞતાપૂર્વક છપ્પન ભોગ (અન્નકૂટ) અર્પણ કર્યો. ત્યારથી બેસતા વર્ષના દિવસે ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટ મહોત્સવની પરંપરા અનંતકાળથી ચાલી આવે છે.
૩. ‘સબરસ’ (મીઠું) વહેંચવાની અનોખી પરંપરા: “સબરસ લ્યો, સબરસ!”
ગુજરાતમાં નવા વર્ષના દિવસે સવાર-સવારમાં એક અત્યંત સુંદર અને લોકપ્રિય પરંપરા જોવા મળે છે. વહેલી સવારે ફેરિયાઓ અને ગામના લોકો ઘરે-ઘરે જઈને સાદ પાડે છે: “સબરસ લ્યો, સબરસ!”
‘સબરસ’ એટલે કે મીઠું (નમક / સિંધવ મીઠું). પરંતુ તેને સામાન્ય મીઠું નહીં, ‘સબરસ’ એટલે કે ‘બધા જ રસોનો રાજા’ માનવામાં આવે છે. આ પરંપરા પાછળ ગહન રહસ્ય છુપાયેલું છે:
- સ્વાદ અને જીવનનું સંતુલન: જેમ મીઠા વગર છપ્પન ભોગ પણ સ્વાદહીન બની જાય છે, તેમ જીવનમાં સબરસ રૂપી સ્નેહ, સંતોષ અને ઉલ્લાસ વગરનું જીવન નીરસ છે.
- માં લક્ષ્મીજીનું પ્રતીક: સમુદ્ર મંથનમાંથી માં લક્ષ્મી પ્રગટ થયા હતા અને મીઠું પણ સમુદ્રમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી શાસ્ત્રોમાં મીઠાને લક્ષ્મીજીનો ભાઈ અને સાક્ષાત્ ધન-ધાન્ય તથા સમૃદ્ધિનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
- અખંડ બરકતનો આશીર્વાદ: બેસતા વર્ષના પ્રભાતે સિક્કો આપીને સબરસ ખરીદવામાં આવે છે અને તેને ઘરના રસોડાના ડબ્બામાં પધરાવવામાં આવે છે. એવી દ્રઢ માન્યતા છે કે નૂતન વર્ષે સબરસ ઘરમાં લાવવાથી આખું વર્ષ ઘરમાં અન્ન-ધનની ક્યારેય ખોટ રહેતી નથી અને પરિવારમાં મધુરતા જળવાઈ રહે છે.
૪. બેસતા વર્ષની સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ
ગુજરાતી સંસ્કૃતિમાં બેસતું વર્ષ એ સંબંધોને નવપલ્લવિત કરવાનો દિવ્ય ઉત્સવ છે:
- પ્રભાત ફેરી અને વડીલોના આશીર્વાદ: નૂતન વર્ષના પ્રભાતે વહેલા ઊઠી, સ્નાન કરી, પરંપરાગત નવાં વસ્ત્રો પહેરીને ઘરના વડીલોના ચરણ સ્પર્શ કરી આશીર્વાદ લેવામાં આવે છે. વડીલો બાળકોને સ્નેહપૂર્વક ‘બેસતા વર્ષની બોણી’ (રૂપિયા/ભેટ) આપે છે.
- ‘નૂતન વર્ષાભિનંદન’ અને ‘સાલ મુબારક’: લોકો એકબીજાના ઘેર જઈને મુખ મીઠું કરાવે છે, હાથ જોડીને કે ગળે મળીને ‘સાલ મુબારક’ અને ‘નૂતન વર્ષાભિનંદન’ પાઠવે છે.
- ક્ષમા અને સ્નેહનું આદાન-પ્રદાન: વીતી ગયેલા વર્ષના તમામ કડવા અનુભવો, ઝઘડા, મનદુઃખ કે વેર-ઝેરને ગંગાજળની જેમ વિસર્જિત કરી, હૃદયથી એકબીજાને માફી આપીને નવેસરથી પ્રેમભર્યા સંબંધોની શરૂઆત કરવાનો આ શ્રેષ્ઠ દિવસ છે.
- મંદિરોમાં અન્નકૂટ ઉત્સવ: સ્વામિનારાયણ મંદિરો, હવેલીઓ અને શ્રીકૃષ્ણ-રામ મંદિરોમાં સેંકડો પ્રકારની મીઠાઈઓ, ફરસાણ, શાકભાજી, ફળો અને અનાજના ભવ્ય પહાડ જેવો અન્નકૂટ સજાવવામાં આવે છે. ભક્તો દર્શન કરી ધન્યતા અનુભવે છે.
૫. બેસતા વર્ષનો આધ્યાત્મિક અને દાર્શનિક સંદેશ
નવું વર્ષ એ માત્ર કાગળનું કેલેન્ડર બદલવાનો દિવસ નથી, પરંતુ આપણા જીવનનું વલણ અને વિચારધારા બદલવાનો અવસર છે.
જેમ વેપારીઓ દિવાળીના દિવસે જૂના ચોપડા બંધ કરી બેસતા વર્ષે નવા ચોપડા ખોલે છે, તેમ આપણે પણ આપણા મનના ચોપડામાંથી ઈર્ષ્યા, નકારાત્મકતા, આળસ અને ક્રોધ રૂપી ઉધાર-જમાના કલેશને સદાય માટે બંધ કરી દેવો જોઈએ. નવા વર્ષના પ્રથમ પ્રભાતે સત્ય, પ્રામાણિકતા, સેવા, કરુણા અને આશાવાદી જીવનશૈલીનો નવો હિસાબ શરૂ કરવો જોઈએ. જ્યારે વિચાર બદલાય છે, ત્યારે જ સાચું નૂતન વર્ષ સાકાર થાય છે.
૬. વાર્તામાંથી મળતો અમૂલ્ય બોધ (Moral of the Story)
નવા વર્ષ અને ગોવર્ધન પૂજાની આ પાવન ગાથા આપણને નીચે મુજબના શાશ્વત જીવનમૂલ્યો શીખવે છે:
- પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા: વૃક્ષો, પહાડો, નદીઓ અને ગાય જેવા અબોલ પશુઓ આપણું પાલન-પોષણ કરે છે, તેથી પ્રકૃતિનું રક્ષણ અને સન્માન કરવું એ આપણો પરમ ધર્મ છે.
- અહંકારનો વિનાશ અને વિનમ્રતાનો વિજય: ઇન્દ્ર જેવો દેવરાજ પણ અહંકારને કારણે લજ્જિત થયો. સાચી શક્તિ વિનમ્રતા અને શરણાગતિમાં રહેલી છે.
- સંબંધોમાં માધુર્ય: સબરસની જેમ આપણા વાણી અને વર્તનમાં મીઠાશ રાખવી જોઈએ અને અહંકાર છોડી સૌ સાથે પ્રેમથી રહેવું જોઈએ.
નવા વર્ષ (બેસતું વર્ષ) સંબંધિત અવારનવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
પ્રશ્ન ૧: ગુજરાતી નવું વર્ષ દિવાળી પછીના દિવસે જ કેમ ઉજવાય છે?
ઉત્તર: રાજા વિક્રમાદિત્ય દ્વારા પ્રવર્તિત વિક્રમ સંવત મુજબ ગુજરાત અને પશ્ચિમ ભારતમાં આસો વદ અમાસે વર્ષ પૂરું થાય છે અને કારતક સુદ એકમથી નવા વર્ષનો મંગલ પ્રારંભ થાય છે, જેને ‘બેસતું વર્ષ’ કહે છે.
પ્રશ્ન ૨: બેસતા વર્ષના દિવસે ગોવર્ધન પૂજા શા માટે કરવામાં આવે છે?
ઉત્તર: દ્વાપરયુગમાં કારતક સુદ એકમના દિવસે જ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ ઇન્દ્રના ગર્વનું મર્દન કરી પોતાની ટચલી આંગળી પર ગિરિરાજ ગોવર્ધન ઊંચકીને ગોકુળવાસીઓનું મુશળધાર વરસાદથી રક્ષણ કર્યું હતું. તેથી આ દિવસે ગોવર્ધન પૂજા થાય છે.
પ્રશ્ન ૩: નૂતન વર્ષના દિવસે ‘સબરસ’ શા માટે ખરીદવામાં આવે છે?
ઉત્તર: ‘સબરસ’ એટલે મીઠું (નમક). શાસ્ત્રોમાં મીઠાને લક્ષ્મીજીનું પ્રતીક અને ભોજનના તમામ રસોનો રાજા ગણવામાં આવે છે. નવા વર્ષના દિવસે સબરસ ખરીદી ઘરમાં પધરાવવાથી આખું વર્ષ અન્ન-ધનની બરકત રહે છે અને પરિવારમાં સ્નેહની મીઠાશ જળવાઈ રહે છે.
પ્રશ્ન ૪: મંદિરોમાં અન્નકૂટ ઉત્સવમાં શું ધરાવવામાં આવે છે?
ઉત્તર: ગોવર્ધન પૂજાના ઉપલક્ષ્યમાં ઠાકોરજી સમક્ષ વિવિધ પ્રકારની મીઠાઈઓ, ફરસાણ, અનાજ, શાકભાજી અને ફળો સહિત ૫૬ ભોગ (છપ્પન ભોગ) કે તેથી વધુ પકવાનો સજાવીને અન્નકૂટ ધરાવવામાં આવે છે, જે પાછળથી ભક્તોમાં પ્રસાદ રૂપે વહેંચાય છે.
कहानी की सीख
પ્રકૃતિ અને ગૌવંશનું રક્ષણ કરવું એ માનવજાતનો સર્વોચ્ચ ધર્મ છે. અહંકારનો સદા પરાજય થાય છે અને વિનમ્રતા તથા સંબંધોમાં સબરસ જેવી મીઠાશ રાખવાથી જ સાચું નૂતન વર્ષ સાર્થક બને છે.
