કરવા ચોથ સંપૂર્ણ વ્રત કથા: સાહુકાર પુત્રી અને સાત ભાઈઓનું છળ, પતિના શરીરમાં ૩૬૫ સોયનું રહસ્ય, દાસીનું કપટ અને અખંડ સૌભાગ્યની પ્રાપ્તિ

ભારતીય સનાતન સંસ્કૃતિમાં આસો (કાર્તિક) વદ ચોથના દિવસે ઉજવાતો કરવા ચોથ (Karva Chauth) નો તહેવાર અખંડ સૌભાગ્ય, પતિ-પત્નીના અમર પ્રેમ, પવિત્ર સમર્પણ અને ત્યાગનો સર્વોચ્ચ ઉત્સવ છે. આ પવિત્ર દિવસે દેશભરની કરોડો સુહાગણ સ્ત્રીઓ સૂર્યોદયથી લઈને રાત્રે ચંદ્ર દર્શન સુધી અન્ન અને જળનો ત્યાગ કરીને કઠોર નિર્જળા વ્રતનું પાલન કરે છે. સંધ્યાકાળે જ્યારે સ્ત્રીઓ સોળ શૃંગાર સજીને પૂજાના પવિત્ર કુંડાળામાં બેસે છે, ત્યારે જે પરંપરાગત અમર કથા શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવામાં આવે છે, તે છે — સાહુકારના સાત પુત્રો અને લાડકી પુત્રીની પૌરાણિક કથા (Karva Chauth Vrat Katha). આ કથા માત્ર એક પૌરાણિક આખ્યાન નથી, પરંતુ તે સ્ત્રીના અતૂટ ધૈર્ય, નિસ્વાર્થ પતિસેવા, ભાઈઓના અતિશય મોહથી સર્જાયેલી ભૂલ અને અંતે માતા ગૌરીના આશીર્વાદથી સત્યના વિજયનું જીવંત દર્શન છે.

૧. પ્રસ્તાવના: ધર્મનિષ્ઠ સાહુકારનો પરિવાર અને સાત ભાઈઓની એક બહેન

પ્રાચીન કાળમાં એક સમૃદ્ધ નગરમાં એક ધર્મપરાયણ અને સદ્ગુણી સાહુકાર (શેઠ) વસવાટ કરતા હતા. ભગવાનની કૃપાથી તેમના ઘરમાં ધન-ધાન્યની કોઈ કમી નહોતી. સાહુકારને સાત પુત્રો હતા અને સાતેય ભાઈઓની વચ્ચે એક નાની, અત્યંત રૂપવતી અને ગુણિયલ બહેન હતી. સાતેય ભાઈઓ પોતાની આ એકમાત્ર બહેનને જીવથી પણ વધુ વહાલી ગણતા હતા. બહેનને કોઈ નાનો કાંટો પણ વાગે તો સાતેય ભાઈઓનું હૃદય વલોવાઈ જતું. સમય જતાં સાહુકારની પુત્રીના વિવાહ એક સદ્ગુણી અને ધર્મનિષ્ઠ રાજકુમાર (રાજા) સાથે ધામધૂમથી સંપન્ન થયા.

૨. પ્રથમ કરવા ચોથનું વ્રત અને પિયરમાં આગમન

વિવાહ પછીના પ્રથમ વર્ષે જ્યારે આસો માસ આવ્યો, ત્યારે સાહુકારની પુત્રી પોતાના પિયરમાં આવી. તે જ વર્ષે આસો વદ ચોથના પવિત્ર દિવસે તેણે પોતાની માતા અને સાતેય ભાભીઓ સાથે પોતાના પતિના દીર્ઘાયુષ્ય અને અખંડ સૌભાગ્ય માટે કઠોર ‘કરવા ચોથ’ નું નિર્જળા વ્રત રાખ્યું.

સવારના પહોરમાં સરગી આરોગ્યા બાદ બહેને આખો દિવસ એક ટીપું પાણી પણ પીધું નહીં. સંધ્યાકાળ થતાં થતાં તે ભૂખ અને કાળઝાળ તરસના કારણે અશક્ત થઈ ગઈ. તેનું મુખ કરમાઈ ગયું અને તે ચક્કર ખાઈને બેભાન જેવી થઈને ઢળી પડી. જ્યારે સાતેય ભાઈઓ સાંજે વેપાર કરીને ઘેર આવ્યા અને ભોજન કરવા બેઠા, ત્યારે તેમણે જોયું કે તેમની લાડલી બહેન અતિશય ભૂખી-તરસી પડી છે. ભાઈઓએ બહેનને સ્નેહપૂર્વક આગ્રહ કર્યો: “બહેન! તું જરાક ભોજન કરી લે અને શીતળ જળ પી લે. તારી આ દશા અમારાથી જોવાતી નથી.”

પરંતુ બહેને અત્યંત વિનમ્રતા છતાં દ્રઢતાથી કહ્યું: “ભાઈઓ! આજે કરવા ચોથનું વ્રત છે. આકાશમાં પૂર્ણ ચંદ્રમા પ્રગટ થશે, હું ચાળણીમાંથી ચંદ્રના દર્શન કરી અર્ઘ્ય અર્પણ કરીશ, ત્યાર પછી જ મારા મુખમાં અન્ન અને જળનો પ્રવેશ થશે.”

૩. ભાઈઓનો અતિશય મોહ અને અગ્નિરૂપી નકલી ચંદ્રનું છળ

સાતેય ભાઈઓથી પોતાની વહાલી બહેનની આ પીડા સહન ન થઈ. અતિશય સ્નેહ ઘણીવાર અવિવેક બની જાય છે. સૌથી નાના ભાઈ સિવાયના ભાઈઓએ એક યોજના વિચારી. એક ભાઈ દૂર ઊંચા પહાડ પર ગયો અને ત્યાં પીપળાના ઘટાદાર વૃક્ષની ડાળીઓ વચ્ચે એક મોટો અગ્નિ પ્રગટાવ્યો. બીજા ભાઈએ હાથમાં એક ગોળ ઝીણી ચાળણી રાખીને અગ્નિની સામે આડી ધરી દીધી.

ત્યારબાદ ભાઈઓએ ઘેર આવીને બહેનને કહ્યું: “બહેન! જલ્દી ઊઠ, જો સામે પેલા પહાડ પાછળથી પૂર્ણ ચંદ્ર ઉગી નીકળ્યો છે! ચાળણી લઈને જલ્દી અર્ઘ્ય આપી દે જેથી તું ભોજન કરી શકે.” ભોળી અને નિર્દોષ બહેને પોતાના સગા ભાઈઓના વચન પર આંખો મીંચીને વિશ્વાસ કરી લીધો. તેની ભાભીઓએ ચેતવણી આપી કે: “નણંદબા! આ આકાશનો સાચો ચંદ્ર નથી, તારા ભાઈઓએ છળ રચ્યું છે.” પરંતુ ભૂખથી વ્યાકુળ બહેને ભાભીઓની વાત પર ધ્યાન ન આપ્યું. તેણે અગ્નિરૂપી નકલી ચંદ્રને અર્ઘ્ય આપ્યું અને વ્રત ખોલવા બેઠી.

૪. અશુભ સંકેતો અને પતિના મૃત્યુનો વજ્રપાત

શાસ્ત્રોનો નિયમ છે કે વ્રત નિયમપૂર્વક જ પૂર્ણ થવું જોઈએ. છળથી વ્રત તૂટતાં જ પ્રકૃતિએ સંકેતો આપ્યા:

• બહેને જેવો પ્રથમ કોળિયો મુખમાં મૂક્યો, તેમાંથી વાળ (કેશ) નીકળ્યો.
• બીજો કોળિયો લેવા જતાં જ તેને જોરદાર છીંક આવી.
• અને જેવો ત્રીજો કોળિયો મુખમાં મૂકવા ગઈ, તે જ ક્ષણે સાસરેથી આવેલા સંદેશવાહકે આક્રંદ કરતાં સમાચાર આપ્યા કે: “મહારાજ (તમારા પતિ) અચાનક ગંભીર બીમારીમાં સપડાઈને મૃત્યુ પામ્યા છે!”

આ સમાચાર સાંભળતાં જ સાહુકારના ઘરમાં રોકકળ મચી ગઈ. સાતેય ભાઈઓ પશ્ચાતાપની આગમાં બળવા લાગ્યા કે અમારા અવિચારી સ્નેહના કારણે અમારી લાડકી બહેનનું સુહાગ લૂંટાઈ ગયું. બહેન રડતી-કકળતી ધરતી પર પછડાઈ. પરંતુ તેણે હાર ન માની; તેણે રાત્રિના અંધકારમાં જ સાસરે પહોંચવાનો નિર્ણય કર્યો.

૫. ૩૬૫ સોય અને એક વર્ષની અખંડ પતિસેવા

જ્યારે સાહુકારની પુત્રી સાસરે પહોંચી, ત્યારે તેણે જોયું કે તેનો પતિ મૃત અવસ્થામાં પલંગ પર સૂતો હતો અને તેના માથાથી લઈને પગના તળિયા સુધી આખા શરીરમાં ૩૬૫ સોય (કાંટા) ખૂંપેલા હતા! આ જોઈને સ્ત્રીએ રાજસી વૈભવ, આભૂષણો અને સુંવાળા વસ્ત્રોનો ત્યાગ કર્યો. તેણે મનોમન સંકલ્પ લીધો: “જ્યાં સુધી મારા પતિ સજીવન નહીં થાય, ત્યાં સુધી હું અન્ન-જળનો સંયમ રાખીને માત્ર મારા પતિના ચરણોમાં રહીશ.”

તે પવિત્ર નારીએ દરરોજ સ્નાન કરી, માતા ગૌરીનું ધ્યાન ધરીને પતિના શરીરમાંથી રોજની માત્ર એક જ સોય કાઢવાની શરૂઆત કરી. આખું વર્ષ વીતી ગયું. તે આહાર-નિદ્રા ભૂલીને પતિની સેવામાં લીન રહી. ૩૬૪ દિવસ પૂર્ણ થયા અને પતિના શરીરમાંથી ૩૬૪ સોય નીકળી ચૂકી હતી. હવે માત્ર છેલ્લી એક જ ૩૬૫મી સોય તેના પતિની આંખની કીકી પાસે બાકી હતી, જે નીકળતાં જ પતિ સજીવન થવાનો હતો.

૬. ફરી આવ્યો કરવા ચોથનો દિવસ અને દાસીનું ભયાનક કપટ

સંયોગવશાત્ એ જ દિવસે ફરીથી આસો વદ ચોથ (કરવા ચોથ) નો પવિત્ર દિવસ આવી પહોંચ્યો. સ્ત્રીએ તે દિવસે પણ અખંડ નિર્જળા વ્રત રાખ્યું. સંધ્યાકાળે પૂજા માટે માટીના કરવા, સિંદૂર, દીવો અને પૂજા સામગ્રી લેવા માટે તેને બજાર જવું પડ્યું. જતાં પહેલાં તેણે પોતાની સાથે રહેતી દાસીને કહ્યું: “બહેન! હું પૂજાની સામગ્રી અને કરવા લઈને હમણાં જ પાછી આવું છું. તું મારા પતિ પાસે બેસજે અને ધ્યાન રાખજે.”

સાહુકાર પુત્રીના ગયા પછી તે દાસીના મનમાં પાપ અને લાલચ જાગી. તેણે જોયું કે પતિના શરીરમાં માત્ર એક જ સોય બાકી છે. દાસીએ વિચાર્યું કે જો હું આ સોય ખેંચી લઈશ તો રાજા મને પોતાની પત્ની માની લેશે! દાસીએ તાત્કાલિક તે છેલ્લી સોય ખેંચી લીધી. સોય નીકળતાં જ પતિના શરીરમાં ચેતના આવી, લોહીનું પરિભ્રમણ શરૂ થયું અને રાજા આંખો ખોલીને બેઠો થયો!

રાજાએ સામે જોયું તો દાસી ઊભી હતી. દાસીએ તરત જ નાટક કરતાં કહ્યું: “સ્વામી! હું આપની પત્ની છું. મેં આખું વર્ષ એક-એક સોય કાઢીને આપની સેવા કરી છે. પેલી સ્ત્રી જે બજાર ગઈ છે, તે તો આપણી દાસી છે!” ભોળા રાજાએ દાસીની વાત સાચી માની લીધી. જ્યારે સાચી પત્ની પૂજાના કરવા લઈને આવી, ત્યારે રાજાએ ક્રોધપૂર્વક તેને દાસી બનાવી દીધી અને કપટી દાસીને પટરાણીનું સ્થાન આપી દીધું!

૭. માટીની ઢીંગલીઓ અને સત્યનો દિવ્ય પરચો

સાચી પત્નીએ જરાય વિરોધ ન કર્યો. તે જાણતી હતી કે સત્ય અને ઈશ્વર ક્યારેય અન્યાય કરતા નથી. તે મહેલમાં દાસી બનીને પણ પોતાના પતિની સેવા કરતી રહી. તે રાત્રે પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી કરવા ચોથનું વ્રત પૂર્ણ કર્યું અને ચંદ્રને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું.

થોડા દિવસો પછી રાજા બીજા રાજ્યમાં વેપાર અને યાત્રા અર્થે જઈ રહ્યા હતા. તેમણે બંને સ્ત્રીઓને પૂછ્યું કે: “તમારા માટે પરદેશથી શું ભેટ લાવું?” કપટી દાસીએ કિંમતી રત્નો, સોનાના આભૂષણો અને રેશમી વસ્ત્રો માંગ્યા. પરંતુ સાચી પત્ની (જે દાસી બની ચૂકી હતી) તેણે હાથ જોડીને કહ્યું: “સ્વામી! મારા માટે પરદેશથી માત્ર સાત માટીની ઢીંગલીઓ (ઢીંગલા) અને એક નાની વલોણી લાવજો.”

રાજા જ્યારે પાછા આવ્યા ત્યારે તેમણે સાત માટીની ઢીંગલીઓ લાવીને આપી. સાચી પત્ની દરરોજ સ્નાન કરીને તે સાત માટીની ઢીંગલીઓની પૂજા કરતી અને રડતાં રડતાં એક રહસ્યમય ગીત ગાતી:

“રોળા કી રાની દાસી હો ગઈ, દાસી બન કર રાની બૈઠ ગઈ…
સોય નિકાલને વાલી રો રહી, કપટી દાસી રાજ કર રહી…
લે પીપળ, દે પીપળ, સત્ય કી વિજય હોઈ…”

૮. દાસીના પાપનો પર્દાફાશ અને અખંડ સૌભાગ્યનો વિજય

એક દિવસ રાજાએ મહેલની બારીમાંથી પોતાની દાસીને આ વિચિત્ર ગીત ગાતાં અને રડતાં સાંભળી. રાજાનું અંતરાત્મા હચમચી ગયો. રાજાએ તરત જ આવીને પૂછ્યું: “તું આ શું ગાઈ રહી છે? સોય કાઢવાવાળી કોણ હતી અને દાસી કોણ છે? મને સાચેસાચું કહી દે!”

સાચી પત્નીએ આંખોમાં આંસુ સાથે પ્રથમ કરવા ચોથના ભાઈઓના છળથી લઈને ૩૬૪ સોય કાઢવા સુધીની સમગ્ર સત્ય કથા વર્ણવી દીધી. રાજાને પોતાની ભૂલ સમજાઈ. તે જ ક્ષણે આકાશમાંથી સાક્ષાત્ માતા પાર્વતી (ગૌરી) પ્રગટ થયાં. માતા પાર્વતીએ કહ્યું: “હે રાજન! આ સાધ્વી નારી જ તારી સાચી પત્ની છે. આણે પોતાના અખંડ પતિવ્રત ધર્મ અને કરવા ચોથના કઠોર વ્રતના પ્રભાવથી તને યમરાજના મુખમાંથી પણ પાછો મેળવ્યો છે.”

રાજાએ કપટી દાસીને કારાગારમાં ધકેલી દીધી અને સાચી પત્નીના ચરણોમાં ક્ષમા માંગીને તેને પુનઃ પટરાણીના સિંહાસન પર બેસાડી. સમગ્ર નગરમાં આનંદોત્સવ છવાઈ ગયો અને સાહુકાર પુત્રીનું નામ અખંડ સૌભાગ્યવતી તરીકે અમર થઈ ગયું.

૯. કરવા ચોથની સંપૂર્ણ પૂજાવિધિ અને નિયમો

• સરગી (Sargi): વ્રતના દિવસે સૂર્યોદય પહેલાં (બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં) સાસુ દ્વારા આપવામાં આવેલી સરગી (સુકોમેવો, ફળો, મીઠાઈ અને ફેણી) સ્નેહપૂર્વક ગ્રહણ કરી વ્રતનો સંકલ્પ લેવો.
• નિર્જળા વ્રત: આખો દિવસ અન્ન અને જળનો ત્યાગ કરવો અને મનમાં કોઈના પ્રત્યે દ્વેષ ન રાખવો.
• સાંજે કરવા પૂજન: ચોખાના લોટ અને હળદરથી ઐપન (ચોક) પૂરી માતા ગૌરી, શિવજી અને ગણેશજીની સ્થાપના કરવી. માટીના બે કરવા લેવા, જેમાં એકમાં જળ અને બીજામાં દૂધ-ખાંડ કે સુકોમેવો ભરવો.
• કરવા ફેરવવાની વિધિ: સાત વાર કરવા ફેરવતી વખતે સ્ત્રીઓ સમૂહમાં ગીત ગાય છે અને વડીલોના ચરણ સ્પર્શ કરી આશીર્વાદ લે છે.
• ચંદ્ર દર્શન અને અર્ઘ્ય: રાત્રે ચંદ્રમાના ઉદય સમયે ચાળણીમાં દીવો પ્રગટાવી પહેલાં ચંદ્રદેવનું દર્શન કરવું, જળથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું અને તે જ ચાળણીમાંથી પતિદેવનો ચહેરો જોઈ તેમના હાથે જળ પીને વ્રત પૂર્ણ કરવું.

૧૦. વાર્તામાંથી મળતો ગહન જીવનબોધ (Moral & Life Lessons)

• ધૈર્ય અને સત્યની શક્તિ: ગમે તેટલું મોટું સંકટ આવે કે દુનિયા તમારા પર અવિશ્વાસ કરે, પરંતુ જો તમે સત્ય અને ધર્મના માર્ગ પર હશો તો અંતે ઈશ્વર પોતે તમારી રક્ષા કરશે.
• છળ-કપટનો અંત વિનાશ છે: દાસીએ ક્ષણિક સુખ માટે કપટ કર્યું પરંતુ અંતે અપમાન અને દંડ મળ્યો. અસત્ય ક્યારેય લાંબુ ટકતું નથી.
• અવિચારી સ્નેહથી બચવું: સાતેય ભાઈઓએ બહેનના પ્રેમમાં પડીને જે અવિચારી છળ કર્યું, તેનાથી બહેનને વર્ષો સુધી કષ્ટ ભોગવવું પડ્યું. પ્રેમ વિવેકપૂર્ણ હોવો જોઈએ.
• પતિ-પત્નીનું પવિત્ર બંધન: કરવા ચોથ એ માત્ર ઉપવાસ નથી, પરંતુ એકબીજા માટે સર્વસ્વ ન્યોછાવર કરવાની આત્મિક પ્રતિજ્ઞા છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)