ભાઈબીજ (યમ દ્વિતીયા): યમરાજ-યમુનાનો અમર સ્નેહ, શ્રીકૃષ્ણ-સુભદ્રાની કથા, તિલક વિધિ અને ભાઈ-બહેનના પવિત્ર બંધનનું રહસ્ય

ભાઈબીજ (યમ દ્વિતીયા – Bhai Dooj / Bhai Bij) એ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ભાઈ અને બહેનના નિઃસ્વાર્થ, પવિત્ર અને અખંડ સ્નેહનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો મહાપાવન તહેવાર છે. દીપાવલીના પાંચ દિવસીય મહોત્સવની પૂર્ણાહુતિ આ મંગલમય પર્વથી થાય છે. કારતક સુદ બીજ (દ્વિતીયા)ના રોજ ઉજવાતા આ તહેવારને શાસ્ત્રોમાં ‘યમ દ્વિતીયા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ દિવસે બહેન પોતાના ભાઈના કપાળ પર કુમકુમ-અક્ષતનું મંગલ તિલક કરી તેના દીર્ઘાયુ, ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય અને સુખી જીવનની પ્રાર્થના કરે છે, જ્યારે ભાઈ પોતાની બહેનના ચરણ સ્પર્શ કરી આશીર્વાદ લે છે, તેને ભેટ આપે છે અને આજીવન રક્ષણનું વચન આપે છે. ભાઈબીજ પાછળ સૂર્યપુત્ર યમરાજ અને સૂર્યપુત્રી યમુનાની હૃદયસ્પર્શી પૌરાણિક કથા, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને બહેન સુભદ્રાનો દિવ્ય પ્રસંગ તથા જૈન પરંપરામાં ભગવાન મહાવીર અને રાજા નંદિવર્ધનનો ઈતિહાસ જોડાયેલો છે. આવો, ભાઈબીજના પાવન પૌરાણિક અને આધ્યાત્મિક રહસ્યને વિસ્તારથી જાણીએ.

૧. યમરાજ અને યમુનાની અમર પૌરાણિક કથા: ભાઈબીજનો પ્રારંભ

પદ્મ પુરાણ, સ્કંદ પુરાણ અને ભવિષ્ય પુરાણ અનુસાર, ભાઈબીજ ઉજવવાની પરંપરા સાક્ષાત્ મૃત્યુના દેવતા યમરાજ અને પવિત્ર નદી યમુનાજીના દિવ્ય સ્નેહમાંથી શરૂ થઈ છે.

સૂર્યદેવ અને માતા સંજ્ઞાના બે સંતાનો હતા – પુત્ર યમરાજ અને પુત્રી યમુના. બંને ભાઈ-બહેન વચ્ચે બાળપણથી જ અપાર સ્નેહ હતો. કાળક્રમે યમરાજને જીવોના કર્મોનો ન્યાય કરવા અને મૃત્યુ પછી આત્માઓને દંડ આપવા માટે યમલોકના અધિપતિ બનાવવામાં આવ્યા. પોતાના અતિશય વ્યસ્ત કાર્યો અને કઠોર જવાબદારીઓને કારણે યમરાજ ક્યારેય સમય કાઢી શકતા નહોતા.

બીજી તરફ, યમુનાજી ગોલોકમાંથી પૃથ્વી પર નદી રૂપે પ્રગટ થયા. યમુનાજી પોતાના ભાઈ યમરાજને મળવા ખૂબ આતુર રહેતાં અને વારંવાર પોતાના ઘરે ભોજન માટે પધારવા ભાવભર્યું નિમંત્રણ મોકલતાં. પરંતુ યમરાજ વિચારતા કે, “હું તો મૃત્યુનો દેવતા છું, જગતમાં સૌ કોઈ મારાથી ભયભીત રહે છે. મારા હાથમાં ભયાનક પાશ છે. કોઈ પણ મને પોતાના ઘેર બોલાવવા માંગતું નથી. આવી સ્થિતિમાં મારી બહેન મને આટલા પ્રેમથી કેમ બોલાવે છે?” સંકોચ અને વ્યસ્તતાને લીધે યમરાજ જઈ શકતા નહોતા.

આખરે એક દિવસ, કારતક સુદ બીજના પાવન દિવસે યમરાજે વિચાર્યું: “મારી બહેન મને વર્ષોથી યાદ કરે છે, આજે મારે અવશ્ય તેના ઘરે જવું જોઈએ.” યમરાજે યમલોકના કાર્યોમાંથી વિરામ લીધો અને સાક્ષાત્ યમુનાજીના આંગણે પધાર્યા. પોતાના ભાઈને પોતાના દ્વારે ઊભેલા જોઈને યમુનાજીના હર્ષનો પાર ન રહ્યો. તેમની આંખોમાંથી ખુશીના આંસુ વહી નીકળ્યા.

યમુનાજીએ અત્યંત આદર અને ઉમંગથી ભાઈ યમરાજનું સ્વાગત કર્યું. સુવર્ણના આસન પર બેસાડીને તેમના ચરણ ધોયા, તેમના કપાળ પર કંકુ અને અક્ષતનું મંગલ તિલક કર્યું, આરતી ઉતારી અને પોતાના હાથે બનાવેલા વિવિધ સ્વાદિષ્ટ અને પૌષ્ટિક પકવાનો પ્રેમપૂર્વક જમાડ્યા. બહેનના આ નિઃસ્વાર્થ અને અગાધ સ્નેહથી કઠોર ગણાતા યમરાજનું હૃદય પણ દ્રવી ઊઠ્યું.

તૃપ્ત થયેલા યમરાજે પ્રસન્ન થઈને કહ્યું: “હે કલ્યાણી બહેન યમુના! તારા આ દિવ્ય આતિથ્ય અને વાત્સલ્યથી હું પરમ સંતુષ્ટ થયો છું. તું જે વરદાન માંગવા ઈચ્છતી હોય તે માંગ, હું તારી દરેક ઈચ્છા પૂર્ણ કરીશ.”

ત્યારે પરમ દયાળુ યમુનાજીએ હાથ જોડીને કહ્યું: “હે ભાઈ! જો તમે મારા પર ખરેખર પ્રસન્ન હોવ, તો મને આ વરદાન આપો:

1. પ્રથમ, દર વર્ષે કારતક સુદ બીજના આ પાવન દિવસે તમે મારા ઘરે ભોજન કરવા અવશ્ય પધારશો.
2. બીજું અને સૌથી મહત્વનું, આજના દિવસે જે કોઈ ભાઈ પોતાની સગી કે ધર્મની બહેનના ઘરે જઈને તેના હાથે બનેલું ભોજન પ્રેમથી ગ્રહણ કરશે અને બહેન પાસેથી કપાળ પર તિલક કરાવશે, તેને ક્યારેય અકાળ મૃત્યુનો ભય નહીં રહે અને તેને યમયાતના ભોગવવી નહીં પડે.”

યમરાજે ‘તથાસ્તુ’ કહીને યમુનાજીને વરદાન આપ્યું અને વસ્ત્રો તથા આભૂષણોની ભેટ આપી. ત્યારથી જ કારતક સુદ બીજને ‘યમ દ્વિતીયા’ અને લોકભાષામાં ‘ભાઈબીજ’ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. એવી શાસ્ત્રોક્ત માન્યતા છે કે ભાઈબીજના દિવસે પવિત્ર યમુના નદીમાં સ્નાન કરનાર અને બહેનના હાથે જમનાર ભાઈને યમરાજનો ભય રહેતો નથી.

૨. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને બહેન સુભદ્રાની કથા

ભાઈબીજ સાથે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને તેમની વહાલી બહેન સુભદ્રાજીનો પણ અદ્ભુત પ્રસંગ જોડાયેલો છે.

નરકાસુર નામના અત્યાચારી રાક્ષસે ૧૬,૧૦૦ કન્યાઓને કેદ કરી રાખી હતી અને ત્રિલોકમાં હાહાકાર મચાવ્યો હતો. આસો વદ ચૌદશ (કાળી ચૌદશ)ના દિવસે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ સત્યભામા સાથે મળીને નરકાસુરનો સંહાર કર્યો અને તમામ નિર્દોષ કન્યાઓને મુક્ત કરાવી. આ ભયંકર યુદ્ધ પછી જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારિકા પાછા ફર્યા, ત્યારે કારતક સુદ બીજનો દિવસ હતો.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સીધા પોતાની બહેન સુભદ્રાના નિવાસે પહોંચ્યા. અસુરો પર વિજય મેળવીને આવેલા પોતાના ભાઈનું સુભદ્રાજીએ ફૂલોની વર્ષાથી સ્વાગત કર્યું. તેમણે શ્રીકૃષ્ણના ચરણ પખાળ્યા, કંચન થાળમાં દીવો પ્રગટાવી આરતી ઉતારી અને તેમના ભાલ પર કુમકુમનું મંગલ તિલક લગાવીને વિજયી ભાઈના દીર્ઘાયુની પ્રાર્થના કરી. ત્યારબાદ સુભદ્રાજીએ પોતાના હાથે વિવિધ મિષ્ટાન્ન બનાવીને શ્રીકૃષ્ણને જમાડ્યા. શ્રીકૃષ્ણએ પ્રસન્ન થઈને સુભદ્રાજીને અનેક અમૂલ્ય ઉપહારો અને સદાય રક્ષણનો આશીર્વાદ આપ્યો. આ પરંપરા પણ ભાઈબીજના ઉત્સવને વધુ પવિત્ર બનાવે છે.

૩. જૈન પરંપરા: ભગવાન મહાવીર નિર્વાણ અને રાજા નંદિવર્ધન

જૈન ધર્મમાં પણ ભાઈબીજનું ઐતિહાસિક મહત્વ અજોડ છે. દિવાળી (આસો અમાસ)ના દિવસે ૨૪મા તીર્થંકર ભગવાન મહાવીર સ્વામી મોક્ષ પધાર્યા હતા. પોતાના પરમ જ્ઞાની નાનાભાઈ મહાવીરના નિર્વાણથી તેમના મોટાભાઈ રાજા નંદિવર્ધન અત્યંત શોકગ્રસ્ત થઈ ગયા હતા. તેઓ વિરહમાં અન્ન-જળ ત્યાગીને શોકમાં ડૂબી ગયા.

તેમની બહેન સુદર્શના પોતાના ભાઈની આ વેદના સહન ન કરી શકી. કારતક સુદ બીજના દિવસે સુદર્શના પોતાના ભાઈ નંદિવર્ધનને પોતાના મહેલે લઈ ગઈ. ત્યાં તેણે સ્નેહપૂર્વક ધર્મોપદેશ આપીને ભાઈને આશ્વાસન આપ્યું કે આત્મા અમર છે અને મહાવીર સ્વામીએ મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો છે. બહેનના પ્રેમ અને સમજાવટથી રાજા નંદિવર્ધને શોક ત્યજીને ભોજન ગ્રહણ કર્યું. આ ઘટનાની સ્મૃતિમાં જૈન સમાજમાં પણ ભાઈબીજના દિવસે બહેન પોતાના ભાઈને ઘેર બોલાવી સન્માનપૂર્વક ભોજન કરાવે છે.

૪. ભાઈબીજની શાસ્ત્રોક્ત તિલક વિધિ અને પરંપરાઓ

ભાઈબીજના પવિત્ર દિવસે બહેન પોતાના ભાઈનું પૂજન નીચે મુજબની શાસ્ત્રોક્ત વિધિ અનુસાર કરે છે:

• ચોખાના ચોક પૂરવા: ઘરના પવિત્ર ખૂણામાં કે આંગણામાં ચોખાના લોટથી સ્વસ્તિક (સાથિયો) અને સુંદર આસન બનાવવામાં આવે છે, જેના પર પાટલો મૂકી ભાઈને પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મુખ રાખી બેસાડવામાં આવે છે.
• આરતી અને તિલક: બહેન પોતાના હાથમાં કાંસા કે પિત્તળની થાળી સજાવે છે, જેમાં શુદ્ધ ઘીનો દીવો, કંકુ, અક્ષત (અખંડ ચોખા), મીઠાઈ અને નાળિયેર (શ્રીફળ) હોય છે. બહેન ભાઈના ભાલ પર કુમકુમનું તિલક કરી તેના પર અક્ષત ચોંટાડે છે.
• શ્રીફળ (નાળિયેર) અર્પણ કરવું: તિલક કર્યા બાદ બહેન ભાઈના હાથમાં શ્રીફળ આપે છે. શ્રીફળ એ સાક્ષાત્ માં લક્ષ્મીનું પ્રતીક છે અને તે ભાઈના જીવનમાં દીર્ઘાયુ, ઉત્તમ યશ અને સમૃદ્ધિનું રક્ષણ કવચ બને છે.
• હાથે જમાડવાનો મહિમા: ભાઈબીજના દિવસે ભાઈએ પોતાના ઘેર ભોજન ન કરવું જોઈએ, પરંતુ બહેનના ઘેર જઈને તેના હાથનું ભોજન કરવું જોઈએ. જો સગી બહેન ન હોય, તો કાકા-મામા-ફોઈની બહેન કે ધર્મની માનેલી બહેનના ઘેર જઈને ભોજન કરવાનો નિયમ છે.
• ઉપહાર અને આશીર્વાદ: ભોજન કરાવ્યા પછી ભાઈ પોતાની શક્તિ મુજબ બહેનને વસ્ત્રો, દાગીના, ધન કે અન્ય ભેટ અર્પણ કરે છે અને બહેનના ચરણ સ્પર્શ કરી આશીર્વાદ લે છે.

૫. ભાઈબીજનો આધ્યાત્મિક અને સામાજિક સંદેશ

ભાઈબીજ એ માત્ર એક સામાજિક રિવાજ નથી, પરંતુ તે ભારતીય પારિવારિક સંસ્કૃતિના પાયાને મજબૂત કરતો સેતુ છે:

1. સ્ત્રી શક્તિ અને બહેનનું ગૌરવ: લગ્ન પછી સાસરે ગયેલી દીકરી કે બહેન પિયરના સંબંધોથી ક્યારેય અળગી થતી નથી. ભાઈબીજનો દિવસ ભાઈને પોતાની બહેનના ઘરે જઈને તેની સુખાકારીની તપાસ કરવાનો અને તેને પિયરના પ્રેમની ખાતરી કરાવવાનો પવિત્ર અવસર છે.
2. અકાળ મૃત્યુ અને ભયથી મુક્તિ: બહેન દ્વારા કરાતી પ્રાર્થનામાં એવી અદભુત આત્મિક શક્તિ હોય છે જે ભાઈના માથેથી અકાળ મૃત્યુ અને સંકટોના વાદળો દૂર કરી દે છે.
3. નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ: ભાઈ-બહેનનો સંબંધ લોહીનો જ નહીં, પરંતુ પરસ્પર ત્યાગ, સ્નેહ અને વફાદારીનો સંબંધ છે. આજના ભૌતિકવાદી યુગમાં આવા તહેવારો પરિવારોને વિખૂટા પડતાં બચાવે છે.

૬. વાર્તામાંથી મળતો અમૂલ્ય બોધ (Moral of the Story)

ભાઈબીજની આ પવિત્ર કથા આપણને જીવનના નીચે મુજબના મૂલ્યો શીખવે છે:

• બહેનનો સત્કાર અને સન્માન: જે કુળમાં બહેન-દીકરીઓનું સન્માન થાય છે અને તેમના આંસુ લૂછવામાં આવે છે, તે કુળમાં સાક્ષાત્ લક્ષ્મી અને નારાયણનો વાસ થાય છે.
• સંબંધોની જાળવણી: ભૌતિક કાર્યોની વ્યસ્તતા વચ્ચે પણ પોતાના આત્મીય સંબંધો માટે સમય કાઢવો એ દરેક મનુષ્યની નૈતિક ફરજ છે, જેમ યમરાજે પોતાના કામમાંથી સમય કાઢી યમુનાના ઘેર ગયા હતા.
• પ્રેમ અને ક્ષમા: ભાઈ-બહેને તમામ મતભેદો ભૂલીને પરસ્પર સ્નેહનો દીવો સદાય પ્રજ્વલિત રાખવો જોઈએ.

ભાઈબીજ (યમ દ્વિતીયા) સંબંધિત અવારનવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)