નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ – આઝાદ હિંદ ફોજના મહાન સેનાપતિ

ભારતની આઝાદીની લડતના ઇતિહાસમાં નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝનું યોગદાન અત્યંત વીરતાપૂર્ણ, ક્રાંતિકારી અને અદ્વિતીય રહ્યું છે. તેઓ ભારત માતાના એવા મહાન સપૂત હતા જેમણે અંગ્રેજોની ગુલામી સામે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સૈન્ય સંઘર્ષનું બિગુલ વગાડ્યું. તેમના દ્વારા આપવામાં આવેલો નારો “તુમ મુઝે ખૂન દો, મૈં તુમ્હે આઝાદી દૂંગા” અને “જય હિંદ” દેશવાસીઓના દિલમાં રાષ્ટ્રભક્તિની નવી જ્યોત પ્રગટાવતો રહ્યો છે.

પ્રારંભિક જીવન, પરિવાર અને શિક્ષણ

સુભાષચંદ્ર બોઝનો જન્મ 23 જાન્યુઆરી 1897ના રોજ ઓડિશાના કટક શહેરમાં થયો હતો. તેમના પિતા જાનકીનાથ બોઝ એક પ્રખ્યાત અને સમૃદ્ધ વકીલ હતા અને માતા પ્રભાવતી દેવી ધાર્મિક વિચારો ધરાવતા ગૃહિણી હતાં. 14 ભાઈ-બહેનોમાં સુભાષચંદ્ર નવમા ક્રમે હતા.

નાનપણથી જ સુભાષચંદ્ર અત્યંત તેજસ્વી અને સ્વાભિમાની હતા. તેમણે કટકની રેવેનશો કોલેજિએટ સ્કૂલમાંથી પ્રાથમિક અભ્યાસ કર્યો અને કોલકાતાની પ્રેસિડન્સી કોલેજ તથા સ્કોટિશ ચર્ચ કોલેજમાંથી 1819માં તત્વજ્ઞાન વિષયમાં પ્રથમ શ્રેણીમાં સ્નાતક (B.A.)ની પદવી મેળવી.

ICS પરીક્ષા અને આઝાદી માટે નોકરીનો ત્યાગ

પિતાની ઈચ્છા મુજબ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે તેઓ ઇંગ્લેન્ડની કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી ગયા. 1920માં તેમણે બ્રિટન સિવિલ સર્વિસની અત્યંત અઘરી ગણાતી ICS (Indian Civil Service) પરીક્ષામાં સમગ્ર દેશમાં ચોથો ક્રમ પ્રાપ્ત કર્યો. પરંતુ બ્રિટિશ હકુમતની સેવા કરવાને બદલે માતૃભૂમિની આઝાદી માટે તેમણે 1921માં આ પ્રતિષ્ઠિત નોકરીમાંથી રાજીનામું આપી દીધું અને ભારત પરત આવ્યા.

કોંગ્રેસમાં પ્રવેશ અને દેશબંધુનું માર્ગદર્શન

ભારત પરત આવ્યા બાદ સુભાષચંદ્ર બોઝે દેશબંધુ ચિત્તરંજન દાસને પોતાના રાજકીય ગુરુ માન્યા અને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં સક્રિય ભાગ લીધો. તેઓ કોંગ્રેસ યુવા મોરચાના અત્યંત પ્રિય નેતા બન્યા. તેમણે અસહકાર આંદોલન અને સ્વરાજ ચળવળ દરમિયાન અનેક વાર જેલવાસ ભોગવ્યો.

હરિપુરા અને ત્રિપુરી કોંગ્રેસ પ્રમુખ (1838–1839)

સુભાષચંદ્ર બોઝની લોકપ્રિયતા અને સંગઠન ક્ષમતા જોઈને 1938માં ગુજરાતના હરિપુરા કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં તેઓ સર્વસંમતિથી કોંગ્રેસના રાષ્ટ્રીય પ્રમુખ ચૂંટાયા. તેમણે દેશના આયોજનબદ્ધ વિકાસ માટે રાષ્ટ્રીય યોજના સમિતિની સ્થાપના કરી.

1939ના ત્રિપુરી અધિવેશનમાં મહાત્મા ગાંધીના ઉમેદવાર પટ્ટાભિ સીતારમૈયા સામે ચૂંટણી લડીને તેઓ ફરીથી પ્રમુખ બન્યા. પરંતુ બ્રિટિશરો સામે આક્રમક સૈન્ય વ્યૂહરચના અને વિચારધારાના મતભેદોને કારણે તેમણે કોંગ્રેસ પ્રમુખપદેથી રાજીનામું આપ્યું અને 1939માં ‘ફોરવર્ડ બ્લોક’ (Forward Bloc) નામના નવા રાજકીય પક્ષની સ્થાપના કરી.

કોલકાતાથી ભવ્ય મહાનિષ્ક્રમણ (The Great Escape)

બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશ સરકારે સુભાષચંદ્રને કોલકાતાના ઘરમાં નજરકેદ કરી રાખ્યા હતા. 17 જાન્યુઆરી 1941ના રોજ રાત્રિના સમયે તેઓ મોહમ્મદ ઝિયાઉદ્દીન નામના પઠાણનો વેશ ધારણ કરી બ્રિટિશ પોલીસને થાપ આપીને નાસી છૂટ્યા.

તેઓ પેશાવર, અફઘાનિસ્તાન અને રશિયા થઈને જર્મની પહોંચ્યા. જર્મનીમાં તેમણે ‘ફ્રી ઈન્ડિયા સેન્ટર’ અને ‘આઝાદ હિંદ રેડિયો’ની સ્થાપના કરી. ત્યાંના ભારતીયો અને સૈનિકોએ તેમને સન્માનપૂર્વક “નેતાજી”નું બિરુદ આપ્યું.

આઝાદ હિંદ ફોજ (INA) નું નેતૃત્વ અને ઝાંસી રાણી રેજિમેન્ટ

1943માં નેતાજી જર્મનીથી સબમરીન (U-Boat) દ્વારા દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા (સિંગાપુર) પહોંચ્યા. ત્યાં રાસબિહારી બોઝ પાસેથી તેમણે આઝાદ હિંદ ફોજ (Indian National Army)ની કમાન સંભાળી.

21 ઓક્ટોબર 1943ના રોજ સિંગાપુરમાં નેતાજીએ ‘આઝાદ હિંદની અંતરિમ સરકાર’ (Provisional Government of Free India)ની સ્થાપના કરી, જેને વિશ્વના 9 દેશોએ માન્યતા આપી. તેમણે મહિલાઓ માટે વિશ્વની પ્રથમ લશ્કરી ટુકડી ‘રાણી ઝાંસી રેજિમેન્ટ’ બનાવી, જેનું નેતૃત્વ કેપ્ટન લક્ષ્મી સ્વામિનાથને કર્યું.

નેતાજીએ આઝાદ હિંદ ફોજને “ચલો દિલ્હી” અને “જય હિંદ”નો નારો આપી બર્મા અને અંદમાન-નિકોબાર સરહદે બ્રિટિશ સૈન્ય સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યું.

રહસ્યમય અદ્રશ્યતા અને અમર વારસો

બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંતમાં 18 ઓગસ્ટ 1945ના રોજ તાઈવાનના તાઈહોકુ વિમાન અકસ્માતમાં નેતાજીનું અવસાન થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે, જોકે તેમની અદ્રશ્યતા આજે પણ રહસ્ય બનેલી છે.

ઉપસંહાર

નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝની જન્મજયંતિ 23 જાન્યુઆરી સમગ્ર ભારતમાં ‘પરાક્રમ દિવસ’ તરીકે મનાવવામાં આવે છે. નેતાજીનું જીવન આપણને શીખવે છે કે દેશની આઝાદી અને સન્માન માટે કોઈ પણ ભોગ આપવા હંમેશા તત્પર રહેવું જોઈએ.