ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં લાલા લાજપતરાય એક નિર્ભય રાષ્ટ્રવાદી નેતા, સામાજિક સુધારક, શિક્ષણપ્રેમી અને મહાન વક્તા હતા. તેઓ સમગ્ર દેશમાં પ્રેમથી “પંજાબ કેસરી” (પંજાબનો સિંહ) તરીકે ઓળખાતા હતા.
જન્મ અને પ્રારંભિક જીવન
લાલા લાજપતરાયનો જન્મ 28 જાન્યુઆરી 1865ના રોજ પંજાબના મોગા જિલ્લાના ધુડિકે ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતા મુન્શી રાધાકૃષ્ણ અગ્રવાલ ઉર્દૂ અને ફારસીના શિક્ષક હતા. તેમણે લાહોરની સરકારી કોલેજમાંથી કાયદાનો અભ્યાસ કરી વકીલાત શરૂ કરી.
‘લાલ-બાલ-પાલ’ ત્રિપુટી અને કોંગ્રેસ
તેઓ સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીના આર્ય સમાજ આંદોલનથી ખૂબ પ્રભાવિત થયા. 1888માં તેઓ કોંગ્રેસ સાથે જોડાયા. મહારાષ્ટ્રના બાલ ગંગાધર ટિળક અને બંગાળના બિપીનચંદ્ર પાલ સાથે મળીને તેમણે રાષ્ટ્રવાદી જહાલ વિચારધારાનું નેતૃત્વ કર્યું અને આ ત્રિપુટી “લાલ-બાલ-પાલ” તરીકે અમર બની ગઈ.
અમેરિકા પ્રવાસ અને પંજાબ નેશનલ બેંક
તેમણે ભારતીય આત્મનિર્ભરતા માટે પંજાબ નેશનલ બેંક (PNB) અને લક્ષ્મી વીમા કંપનીની સ્થાપનામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકામાં રહીને તેમણે Indian Home Rule League of Americaની સ્થાપના કરી અને ભારતની આઝાદી માટે આંતરરાષ્ટ્રીય જનમત કેળવ્યો. 1921માં તેમણે લાહોરમાં સર્વન્ટ્સ ઓફ ધ પીપલ સોસાયટી શરૂ કરી.
સાયમન કમિશન વિરોધ અને શહાદત
1928માં બ્રિટિશ સરકારે ભારતમાં એકપણ ભારતીય સભ્ય વગરનું સાયમન કમિશન મોકલ્યું. 30 ઓક્ટોબર 1928ના રોજ લાહોરમાં લાલાજીએ સાયમન કમિશન સામે કાળા વાવટા સાથે અહિંસક પ્રદર્શનનું નેતૃત્વ કર્યું. બ્રિટિશ પોલીસ સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટ જેમ્સ સ્કોટના આદેશથી પોલીસે દર્શનાર્થીઓ પર ઘાતકી લાઠીચાર્જ કર્યો.
લાઠીચાર્જમાં ગંભીર રીતે ઘાયલ થયેલા લાલાજીએ ગર્જના કરી હતી: “મારા શરીર પર પડેલી એક-એક લાઠી બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના કફનની છેલ્લી કીલ સાબિત થશે.”
અવસાન અને વારસો
લાઠીચાર્જની ગંભીર ઈજાઓને કારણે 17 નવેમ્બર 1928ના રોજ પંજાબ કેસરીનું અવસાન થયું. તેમના આ બલિદાનનો બદલો લેવા માટે જ ભગતસિંહ, રાજગુરુ અને આઝાદે સાંડર્સનો વધ કર્યો હતો. લાલા લાજપતરાયનું જીવન આપણને દેશપ્રેમ, આત્મનિર્ભરતા અને અન્યાય સામે અડગ ઊભા રહેવાની પ્રેરણા આપે છે.
