ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે: ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના મહાન ઉદારમતવાદી નેતા

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ અને સામાજિક પુનરુત્થાનના ઇતિહાસમાં ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેનું સ્થાન અત્યંત આદરણીય છે. તેઓ એક પ્રખર ઉદારમતવાદી રાષ્ટ્રવાદી નેતા, સમાજસુધારક, અર્થશાસ્ત્રી અને મહાત્મા ગાંધીના રાજકીય માર્ગદર્શક (રાજકીય ગુરુ) હતા.

ગોખલે માનતા હતા કે ભારતને સ્વશાસન અને આઝાદી તરફ લઈ જવા માટે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ, સામાજિક સુધારણા, આર્થિક આત્મનિર્ભરતા અને બંધારણીય માર્ગો અત્યંત જરૂરી છે.

જન્મ, બાળપણ અને શિક્ષણ

ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેનો જન્મ 9 મે 1866ના રોજ મહારાષ્ટ્રના રત્નાગિરી જિલ્લાના કોટલુક ગામમાં થયો હતો. સામાન્ય આર્થિક પરિસ્થિતિ હોવા છતાં તેમના પરિવારે શિક્ષણને અગ્રતા આપી. ગોખલે બાળપણથી જ અત્યંત તેજસ્વી હતા. તેમણે કોલ્હાપુરની રાજારામ કોલેજ અને મુંબઈની એલફીસ્ટન કોલેજમાંથી 1884માં સ્નાતકની પદવી મેળવી.

શિક્ષક અને સમાજસેવક તરીકે કારકિર્દી

સ્નાતક થયા બાદ ગોખલે પુણેની ફર્ગ્યુસન કોલેજમાં અંગ્રેજી અને અર્થશાસ્ત્રના પ્રાધ્યાપક બન્યા. તેઓ ન્યાયમૂર્તિ મહાદેવ ગોવિંદ રાનાડેના વિચારોથી ખૂબ પ્રભાવિત થયા અને રાનાડેને પોતાના આધ્યમિક ગુરુ માનતા હતા. ગોખલેએ જાહેર સભા અને સામાજિક સુધારણાના કાર્યોમાં સક્રિય ભાગ લીધો.

કોંગ્રેસના નેતા અને ઉદારમતવાદી વિચારધારા

1889માં ગોખલે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં જોડાયા. તેઓ કોંગ્રેસના નરમપંથી જૂથના અગ્રણી નેતા બન્યા. ગોખલે બ્રિટિશ સરકાર સમક્ષ ભારતીયોના અધિકારો, શિક્ષણના પ્રસાર અને આર્થિક સુધારા માટે તર્કબદ્ધ અને સચોટ આંકડાકીય રજૂઆતો કરતા હતા.

સર્વન્ટ્સ ઓફ ઈન્ડિયા સોસાયટી (Servants of India Society)

12 જૂન 1905ના રોજ ગોખલેએ પુણેમાં સર્વન્ટ્સ ઓફ ઈન્ડિયા સોસાયટીની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થાનો મુખ્ય હેતુ દેશસેવા માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કરનારા બિન-સાંપ્રદાયિક અને શિસ્તબદ્ધ કાર્યકરો તૈયાર કરવાનો હતો, જેમણે શિક્ષણ, દલિતોદ્ધાર અને સમાજસેવામાં અદ્ભુત કામ કર્યું.

ગાંધીજીના રાજકીય ગુરુ

મહાત્મા ગાંધી ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેને પોતાના રાજકીય ગુરુ માનતા હતા. દક્ષિણ આફ્રિકામાં સત્યાગ્રહ દરમિયાન ગોખલેએ ગાંધીજીને પૂર્ણ સમર્થન આપ્યું અને 1912માં દક્ષિણ આફ્રિકાનો પ્રવાસ કર્યો. 1915માં ગાંધીજી ભારત પરત આવ્યા ત્યારે ગોખલેએ જ તેમને પ્રથમ એક વર્ષ સુધી સમગ્ર ભારતનો ભ્રમણ કરી દેશની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ સમજવાની સલાહ આપી હતી.

ઉપસંહાર

19 ફેબ્રુઆરી 1915ના રોજ માત્ર 48 વર્ષની વયે ગોખલેનું નિધન થયું. તેમનું જીવન આપણને શીખવે છે કે દેશની સેવા માત્ર આંદોલનથી જ નહીં, પરંતુ શિક્ષણ, સંયમ, જ્ઞાન, ચારિત્ર્ય નિર્માણ અને સામાજિક સુધારણા દ્વારા પણ થઈ શકે છે.