પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ: ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન અને આધુનિક ભારતના ઘડવૈયા

પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના અગ્રણી નેતા, સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન અને આધુનિક ભારતના નિર્માણમાં વિશિષ્ટ યોગદાન આપનાર રાષ્ટ્રપુરુષ હતા. તેઓ બાળકોમાં અત્યંત પ્રિય હોવાથી પ્રેમથી ‘ચાચા નેહરુ’ તરીકે ઓળખાય છે.

તેમનું સમગ્ર જીવન ભારતની આઝાદી, લોકશાહી મૂલ્યો, વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ, સામાજિક સમાનતા અને રાષ્ટ્રના આયોજનબદ્ધ વિકાસ સાથે જોડાયેલું રહ્યું. 14 નવેમ્બર 1889ના રોજ અલ્હાબાદ (પ્રયાગરાજ) ખાતે તેમનો જન્મ થયો હતો. તેમના પિતા મોતીલાલ નેહરુ જાણીતા વકીલ અને રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા હતા.

બાળપણ, પરિવાર અને શિક્ષણ

જવાહરલાલ નેહરુનો જન્મ એક સમૃદ્ધ અને શિક્ષિત પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા મોતીલાલ નેહરુ અને માતા સ્વરૂપરાણી હતા. નેહરુનું બાળપણ સુખ-સગવડમાં પસાર થયું, પરંતુ નાનપણથી જ તેમને વાંચન અને જ્ઞાન મેળવવામાં વિશેષ રુચિ હતી. 15 વર્ષની ઉંમરે તેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે ઇંગ્લેન્ડ ગયા, જ્યાં તેમણે હેરો સ્કૂલ અને કેમ્બ્રિજની ટ્રિનિટી કોલેજમાંથી અભ્યાસ કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે કાયદાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી બેરિસ્ટરની પદવી મેળવી.

સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં પ્રવેશ અને ગાંધીજી સાથેનો સંબંધ

1912માં ભારત પરત આવ્યા બાદ નેહરુએ વકીલાત શરૂ કરી, પરંતુ દેશની રાજકીય સ્થિતિએ તેમને દેશસેવા તરફ પ્રેરિત કર્યા. 1916માં તેમની મુલાકાત મહાત્મા ગાંધી સાથે થઈ. ગાંધીજીના વિચારોથી પ્રભાવિત થઈ તેઓ સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનમાં સક્રિય બન્યા. નેહરુ યુવાનોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય નેતા તરીકે ઉભરી આવ્યા. તેમણે અસહકાર આંદોલન, સવિનય કાનૂનભંગ આંદોલન અને ભારત છોડો આંદોલનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી અને આઝાદીની લડત દરમિયાન કુલ 9 વખત જેલવાસ ભોગવ્યો.

1929નું લાહોર અધિવેશન અને ‘પૂર્ણ સ્વરાજ’

1929ના લાહોર કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં જવાહરલાલ નેહરુ પ્રમુખ ચૂંટાયા. આ ઐતિહાસિક અધિવેશનમાં કોંગ્રેસે પ્રથમ વખત ‘પૂર્ણ સ્વરાજ’ (સંપૂર્ણ આઝાદી)નો પ્રસ્તાવ પસાર કર્યો અને 26 જાન્યુઆરી 1930ના રોજ પ્રથમ સ્વાતંત્ર્ય દિવસ મનાવવાની જાહેરાત કરી, જે બાદમાં 26 જાન્યુઆરીને પ્રજાસત્તાક દિવસ તરીકે મનાવવાનું કારણ બન્યું.

ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન તરીકે ઐતિહાસિક યોગદાન

15 ઑગસ્ટ 1947ના રોજ ભારત સ્વતંત્ર થયું અને જવાહરલાલ નેહરુ દેશના પ્રથમ વડાપ્રધાન બન્યા. 1964માં તેમના અવસાન સુધી તેઓ 17 વર્ષ દેશના વડાપ્રધાન રહ્યા. આઝાદી પછી દેશ સામે ગરીબી, નિરક્ષરતા અને વિભાજનની વિષમ મુશ્કેલીઓ હતી. નેહરુએ આયોજનબદ્ધ વિકાસ માટે 1950માં આયોજન પંચ (Planning Commission)ની સ્થાપના કરી અને પ્રથમ પંચવર્ષીય યોજના શરૂ કરી.

ઔદ્યોગિક અને વૈજ્ઞાનિક આધુનિકીકરણ

નેહરુ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીને ભારતના ભવિષ્યની સાચી ચાવી માનતા હતા. તેમણે ભાકરા-નાંગલ, હિરાકુડ અને દામોદર વેલી જેવા મોટા બંધોનું નિર્માણ કરાવ્યું અને તેમને “આધુનિક ભારતના મંદિરો” કહ્યા. તેમના કાર્યકાળમાં IIT, IIM, AIIMS, ISRO નો પાયો (INCOSPAR) અને ભાભા એટોમિક રિસર્ચ સેન્ટર (BARC) જેવી દેશની શ્રેષ્ઠ શૈક્ષણિક અને વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓની સ્થાપના થઈ.

બિનજોડાણવાદી વિદેશનીતિ (Non-Aligned Movement)

વિશ્વયુદ્ધ પછી કોલ્ડ વોરના સમયમાં નેહરુએ ભારત માટે સ્વતંત્ર વિદેશનીતિ ઘડી. તેમણે યુગોસ્લાવિયાના માર્શલ ટીટો, ઇજિપ્તના નાસિર અને ઇન્ડોનેશિયાના સુકર્ણો સાથે મળીને બિનજોડાણવાદી ચળવળ (NAM) અને પંચશીલના સિદ્ધાંતોની સ્થાપના કરી.

બાળ દિવસ અને સાહિત્યિક યોગદાન

ચાચા નેહરુને બાળકો પ્રત્યે અપાર સ્નેહ હતો, તેથી તેમના જન્મદિન 14 નવેમ્બરને રાષ્ટ્રીય બાળ દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. તેઓ એક કુશળ લેખક પણ હતા. જેલવાસ દરમિયાન તેમણે “The Discovery of India” (ભારત એક ખોજ), “Glimpses of World History” અને “An Autobiography” જેવા અમર પુસ્તકો લખ્યા.

ઉપસંહાર

27 મે 1964ના રોજ આ મહાન રાષ્ટ્રનિર્માતાનું અવસાન થયું. જવાહરલાલ નેહરુનું જીવન આપણને શીખવે છે કે લોકશાહી, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને શિક્ષણ જ રાષ્ટ્રના પ્રગતિશીલ ભવિષ્યની સાચી ચાવી છે.