જગન્નાથજીની કથા રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન અને ભગવાન વિષ્ણુના દિવ્ય મિલાપની પૌરાણિક કથા છે:
રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન અને નીલમાધવ
પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, માલવા દેશના પ્રતાપી રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ભગવાન વિષ્ણુના પરમ ભક્ત હતા. તેમને માહિતી મળી કે ઓડિશાના જંગલોમાં શબર જાતિના લોકો ‘નીલમાધવ’ નામે ભગવાન વિષ્ણુની ગુપ્ત પૂજા કરે છે. રાજાએ નીલમાધવની શોધ માટે પોતાના બ્રાહ્મણ વિદ્યાપતિને મોકલ્યા. વિદ્યાપતિએ શબર મુખી વિશ્વવસુની પુત્રી સાથે લગ્ન કરીને નીલમાધવની ગુપ્ત ગુફા સુધી પહોંચવામાં સફળતા મેળવી, પરંતુ ભગવાન ત્યાંથી અંતર્ધ્યાન થઈ ગયા.
કાષ્ઠ (લાકડા) નું દિવ્ય લાકડું અને વિશ્વકર્માજીનું પ્રાગટ્ય
ભગવાન નીલમાધવ ગુપ્ત થતાં રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન નિરાશ થઈ ગયા. ત્યારે આકાશવાણી થઈ કે સમુદ્રમાં વહી રહેલા એક પવિત્ર સુગંધિત લાકડા (દારુબ્રહ્મ) માંથી ભગવાનની મૂર્તિઓ બનાવવામાં આવે. રાજાએ તે લાકડું સમુદ્રમાંથી બહાર કઢાવ્યું, પરંતુ તેને કોઈ સામાન્ય કારીગર કાપી શકતો નહોતો.
ત્યારે ખુદ દેવશિલ્પી વિશ્વકર્મા એક વૃદ્ધ સુથારના રૂપમાં પ્રગટ થયા. તેમણે રાજા સમક્ષ એક શરત મૂકી:
“હું ૨૧ દિવસમાં બંધ ઓરડામાં મૂર્તિઓ તૈયાર કરીશ. પરંતુ આ ૨૧ દિવસ દરમિયાન ઓરડાનો દરવાજો કોઈએ પણ ખોલવો નહીં. જો દરવાજો ખુલશે, તો હું કામ અધૂરું મૂકીને ચાલ્યો જઈશ.”
અધૂરી મૂર્તિઓનું રહસ્ય
મૂર્તિ બનાવવાનું કામ શરૂ થયું. ઓરડાની અંદરથી લાકડાં કપાવાનો અવાજ આવતો હતો. પરંતુ ૧૫ દિવસ પછી અચાનક અંદરથી અવાજ આવતો બંધ થઈ ગયો. રાજાના રાણી ગુંડિચા ખૂબ વ્યાકુળ થયા અને તેમને ચિંતા થઈ કે વૃદ્ધ સુથાર ભૂખ-તરસથી મૃત્યુ પામ્યા હશે. રાણીના આગ્રહથી રાજાએ શરતનો ભંગ કરીને ઓરડાનો દરવાજો ખોલી નાખ્યો.
દરવાજો ખુલતા જ વિશ્વકર્માજી ત્યાંથી અંતર્ધ્યાન થઈ ગયા અને ઓરડામાં ભગવાન જગન્નાથ, બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રાજીની હસ્ત-પાદ (હાથ-પગ) વગરની અધૂરી મૂર્તિઓ રહી ગઈ. રાજા પોતાની ભૂલ પર ખૂબ પસ્તાયા, પરંતુ ભગવાને સ્વપ્નમાં આવીને કહ્યું:
“હે રાજન, ચિંતા ન કરો. હું આ જ નિરાકાર સ્વરૂપે અહીં બિરાજમાન થવા ઈચ્છું છું.”
ત્યારથી આજ દિન સુધી પુરીના ભવ્ય મંદિરમાં આ પવિત્ર લાકડાની બનેલી અપૂર્ણ મૂર્તિઓની જ પૂજા કરવામાં આવે છે. દર વર્ષે અષાઢી બીજના દિવસે ભગવાન પોતાના ગર્ભગૃહમાંથી બહાર આવીને ભક્તોને દર્શન આપવા માટે રથયાત્રાએ નીકળે છે. આ કથાનું શ્રવણ કરવાથી ભક્તોના તમામ કષ્ટો દૂર થાય છે.
