લાભ પાંચમ (સૌભાગ્ય પંચમી): ચોપડા મુહૂર્ત, માં લક્ષ્મી-ગણેશજીની કૃપા, શિવ-પાર્વતી પૂજન અને વેપાર-સમૃદ્ધિની અમર કથા

લાભ પાંચમ (સૌભાગ્ય પંચમી – Labh Pancham / Saubhagya Panchami) એ ગુજરાત અને સમગ્ર ભારતીય સંસ્કૃતિમાં વ્યાપાર, સમૃદ્ધિ, સૌભાગ્ય અને મંગલ કાર્યોના શુભારંભનો સર્વોચ્ચ પવિત્ર દિવસ છે. દીપાવલીના મહાપર્વની પૂર્ણાહુતિ પછી, કારતક સુદ પાંચમ (પંચમી)ના રોજ આ અતિ ફળદાયી તહેવાર ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસને શાસ્ત્રોમાં ‘લાભ પંચમી’, ‘સૌભાગ્ય પંચમી’ અને જૈન પરંપરામાં ‘જ્ઞાન પંચમી’ (Gyan Panchami) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. દિવાળીના તહેવારોની રજાઓ પછી વેપારીઓ, ઉદ્યોગપતિઓ અને દુકાનદારો આ પાવન દિવસે પોતાના વ્યાવસાયિક પ્રતિષ્ઠાનોના દ્વાર ખોલે છે અને નવા હિસાબી ચોપડાનું વિધિવત્ મુહૂર્ત કરે છે. ભગવાન શ્રી ગણેશ, માં મહાલક્ષ્મી અને દેવાધિદેવ મહાદેવ-પાર્વતીજીની આરાધના કરીને આખું વર્ષ વેપારમાં અખંડ બરકત, સુખ-શાંતિ અને સાચા ‘લાભ’ની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. આવો, લાભ પાંચમના પૌરાણિક, ઐતિહાસિક અને આધ્યાત્મિક રહસ્યને વિસ્તારપૂર્વક જાણીએ.

૧. લાભ પાંચમનું પૌરાણિક રહસ્ય: સૌભાગ્ય પંચમી અને શિવ-પાર્વતી આરાધના

પુરાણો અનુસાર, કારતક સુદ પાંચમનો દિવસ અતિ પવિત્ર અને સૌભાગ્ય પ્રદાન કરનારો છે, તેથી તેને ‘સૌભાગ્ય પંચમી’ પણ કહેવામાં આવે છે.

શાસ્ત્રોક્ત કથા મુજબ, દેવાધિદેવ ભગવાન શિવ અને જગતજનની માતા પાર્વતીની કૃપા પ્રાપ્ત કરવા માટે આ દિવસ સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે. સ્ત્રીઓ પોતાના અખંડ સૌભાગ્ય, પતિના દીર્ઘાયુ અને પરિવારમાં સુખ-શાંતિ માટે આ દિવસે વ્રત રાખે છે અને શિવ-પાર્વતીનું વિશેષ ષોડશોપચાર પૂજન કરે છે. એવી માન્યતા છે કે આ દિવસે શિવ પરિવારની આરાધના કરવાથી ઘરમાં રહેલા તમામ પ્રકારના વાસ્તુદોષ, નકારાત્મક ઊર્જા, આર્થિક તંગી અને પારિવારિક કલેશ દૂર થઈ જાય છે અને જીવનમાં સુખ, સમૃદ્ધિ અને સૌભાગ્યનો અખંડ સૂર્યોદય થાય છે.

૨. શ્રી ગણેશજી, રિદ્ધિ-સિદ્ધિ અને ‘શુભ’ તથા ‘લાભ’નું દિવ્ય રહસ્ય

ગણેશ પુરાણ અનુસાર, વિઘ્નહર્તા ભગવાન ગણેશજીની બે પત્નીઓ છે – રિદ્ધિ (સમૃદ્ધિ અને સંપત્તિની દેવી) અને સિદ્ધિ (સફળતા અને દિવ્ય આધ્યાત્મિક શક્તિઓની દેવી). તેમના બે પરમ તેજસ્વી પુત્રો છે, જેમના નામ છે – ‘શુભ’ અને ‘લાભ’.

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં આ ચારેય દિવ્ય શક્તિઓનું ગહન તત્વજ્ઞાન છુપાયેલું છે:

• શુભ (કલ્યાણકારી માર્ગ): કોઈપણ કાર્યની શરૂઆત હંમેશા શુભ હોવી જોઈએ. જે ધન કે વ્યાપાર નીતિમત્તા, પ્રમાણિકતા અને ધર્મના માર્ગે થાય તે જ ‘શુભ’ ગણાય છે.
• લાભ (સાર્થક ફળ): જ્યારે કાર્ય શુભ માર્ગે થાય, ત્યારે જ તેનો જે નફો મળે છે તે સાચો ‘લાભ’ બને છે. અનીતિ કે બીજાને છેતરીને મેળવેલું ધન ક્યારેય લાભ આપી શકતું નથી, તે વિનાશ લાવે છે.
• રિદ્ધિ અને સિદ્ધિ: જ્યાં શુભ અને લાભ હોય, ત્યાં રિદ્ધિ (વૈભવ) અને સિદ્ધિ (સફળતા) સદાય સ્થિર વાસ કરે છે.

લાભ પાંચમના દિવસે પોતાના વ્યવસાય અને ઘરમાં ‘શુભ’ અને ‘લાભ’નું આહ્વાન કરવામાં આવે છે, જેથી જે પણ આર્થિક કે ભૌતિક લાભ થાય તે પરિવાર માટે કલ્યાણકારી અને મંગલમય સાબિત થાય.

૩. જૈન પરંપરામાં ‘જ્ઞાન પંચમી’ (Gyan Panchami) નો પવિત્ર મહિમા

જૈન ધર્મમાં કારતક સુદ પાંચમનો દિવસ ‘જ્ઞાન પંચમી’ તરીકે અત્યંત ભક્તિભાવપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે. જૈન દર્શન અનુસાર, સંસારમાં સૌથી મોટું ધન ‘જ્ઞાન’ છે. અજ્ઞાન એ તમામ પાપો અને ભવભ્રમણનું મૂળ છે, જ્યારે સમ્યક્ જ્ઞાન એ મોક્ષનો માર્ગ પ્રશસ્ત કરે છે.

આ દિવસે જૈન ઉપાશ્રયો, જ્ઞાનભંડારો અને દેરાસરોમાં બિરાજમાન પ્રાચીન તાડપત્રીય અને હસ્તપ્રત આગમ ગ્રંથો, શાસ્ત્રો અને જ્ઞાનપોથીઓની વિધિવત્ પૂજા કરવામાં આવે છે. ગ્રંથો પર કેસર, અક્ષત અને પુષ્પો ચઢાવી ‘ૐ નમો નાણસ્સ’ (જ્ઞાનને નમસ્કાર) મંત્રનો જાપ કરવામાં આવે છે. વિદ્યાર્થીઓ, સાધકો અને શ્રાવકો પોતાના જ્ઞાનની વૃદ્ધિ માટે, જ્ઞાન પ્રત્યે અગાઉ થયેલા અનાદર કે પ્રમાદની ક્ષમાયાચના કરે છે અને પુસ્તકો તથા સાહિત્યનું રક્ષણ કરવાનો સંકલ્પ લે છે.

૪. લાભ પાંચમની ચોપડા મુહૂર્ત અને પૂજન વિધિ

દિવાળીના દિવસે વ્યાપારીઓએ જે નવા ચોપડાની પૂજા કરી હતી, તે ચોપડામાં વાસ્તવિક હિસાબ-કિતાબ અને વેપાર-ધંધાની સત્તાવાર શરૂઆત લાભ પાંચમના શુભ મુહૂર્તે કરવામાં આવે છે:

1. પ્રતિષ્ઠાનની શુદ્ધિ અને શણગાર: સવારે વહેલા ઊઠી, સ્નાન કરી પોતાના વેપાર કે વ્યવસાયના સ્થળે પહોંચી દુકાન કે ફેક્ટરીને ગંગાજળ છાંટી પવિત્ર કરવામાં આવે છે. મુખ્ય દ્વાર પર આસોપાલવ અને ગલગોટાના ફૂલોનું તાજું તોરણ બાંધવામાં આવે છે.
2. સ્વસ્તિક અને માંગલિક લેખન: નવા ચોપડાના પ્રથમ પૃષ્ઠ પર કંકુ અને હળદરથી પવિત્ર સ્વસ્તિક (સાથિયો) દોરવામાં આવે છે. તેની બંને બાજુ ‘શુભ’ અને ‘લાભ’ લખવામાં આવે છે તથા ઉપર ‘શ્રી સવા’ (૧¼) લખવામાં આવે છે. ‘શ્રી સવા’ લખવાનો અર્થ એ છે કે અમારો વ્યાપાર સદાય સવાયો થાય, લક્ષ્મીમાં સવાયો વધારો થાય અને પુણ્યમાં સવાઈ વૃદ્ધિ થાય.
3. લક્ષ્મી-ગણેશ અને સરસ્વતી પૂજન: ચોપડા પર અક્ષત, કંકુ, ગુલાબના પુષ્પો, સોપારી અને સિક્કો પધરાવીને પૂજન કરાય છે. કલમ (પેન)ની પૂજા કરી માં સરસ્વતીની સ્તુતિ કરાય છે.
4. નૈવેદ્ય અને આરતી: ભગવાન ગણેશને લાડુ/મોદક અને માં લક્ષ્મીને ખીર કે પતાસાનો ભોગ ધરાવી, શુદ્ધ ઘીનો દીવો પ્રગટાવી આરતી ઉતારવામાં આવે છે.
5. પ્રથમ વ્યાપારિક સોદો (બોણી): પૂજા પૂર્ણ થયા પછી પ્રથમ ગ્રાહક સાથે સારો સોદો કરીને નૂતન વર્ષના વ્યાપારની મંગલ બોણી કરવામાં આવે છે અને સૌને પેંડા કે મીઠાઈ વહેંચી મુખ મીઠું કરાવવામાં આવે છે.

૫. સાચા ‘લાભ’નું આધ્યાત્મિક અને દાર્શનિક રહસ્ય

આજના આંધળી દોટવાળા ભૌતિક યુગમાં લોકો માત્ર નાણાકીય નફાને જ ‘લાભ’ માને છે. પરંતુ આપણી ભારતીય ઋષિ પરંપરા લાભનો ઘણો ઊંડો અર્થ સમજાવે છે:

• સંતોષ એ સૌથી મોટો લાભ છે: મહાભારતમાં યક્ષે જ્યારે યુધિષ્ઠિરને પૂછ્યું કે, “સંસારમાં સૌથી ઉત્તમ લાભ કયો છે?” ત્યારે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે ઉત્તર આપ્યો હતો: ‘લાભાનાં શ્રેષ્ઠમ્ આરોગ્યમ્, સુખાનાં તુષ્ટિરૂત્તમા’ — અર્થાત્ લાભોમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ લાભ ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય છે અને સુખોમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ સુખ મનનો સંતોષ છે.
• ધર્મયુક્ત કમાણી: જે ધન બીજાનું શોષણ કર્યા વિના, પ્રામાણિક પરસેવાથી કમાવામાં આવે છે, તે ધન ઘરમાં શાંતિ, દીર્ઘાયુ અને સંસ્કારી સંતાનોનું નિર્માણ કરે છે. અનીતિથી કમાયેલું ધન રોગ, કોર્ટ-કચેરી અને વ્યસનોમાં બરબાદ થઈ જાય છે.
• આત્મકલ્યાણનો લાભ: માનવ જીવનનો અંતિમ લાભ પ્રભુભક્તિ, પરોપકાર અને આત્મસાક્ષાત્કાર છે. સંસારનું ધન અહીં જ રહી જશે, પરંતુ કરેલા સત્કર્મો અને પુણ્યનો લાભ પરલોકમાં પણ સાથે આવશે.

૬. વાર્તામાંથી મળતો અમૂલ્ય બોધ (Moral of the Story)

લાભ પાંચમની આ પાવન ગાથા આપણને નીચે મુજબના શાશ્વત જીવનમૂલ્યો શીખવે છે:

• પ્રમાણિકતા અને નીતિમત્તા: વ્યાપાર અને જીવનમાં ગમે તેટલા પ્રલોભનો આવે તો પણ સત્ય અને નીતિનો માર્ગ ક્યારેય છોડવો ન જોઈએ. નીતિ સાથે થયેલો વેપાર જ કાયમી બરકત આપે છે.
• જ્ઞાન અને વિનમ્રતા: લક્ષ્મી (ધન) કરતાં પણ જ્ઞાન અને વિવેકનું સ્થાન ઊંચું છે. ધનવાન બનવાની સાથે ગુણવાન અને વિનમ્ર બનવું અનિવાર્ય છે.
• પરોપકારની ભાવના: વ્યાપારમાંથી મળેલા નફાનો અમુક અંશ ગરીબોની સેવા, અન્નક્ષેત્ર અને જીવદયાના કાર્યોમાં વાપરવો જોઈએ, જેથી ધન પવિત્ર બને છે.

લાભ પાંચમ (સૌભાગ્ય પંચમી) સંબંધિત અવારનવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)