એક ઘનઘોર અને સુંદર પહાડી ગામમાં ‘શ્યામ’ નામનો એક ખૂબ જ ગરીબ પરંતુ અત્યંત સત્યવાદી અને ઈમાનદાર નાનો બાળક રહેતો હતો. શ્યામના પિતાજી બીમાર રહેતા હતા અને તેની માતા ગામના લોકોના કપડાં સીવીને ગુજરાન ચલાવતી હતી. શ્યામ શાળાએ જવાની સાથે સાથે દરરોજ સાંજે જંગલમાંથી સૂકાં લાકડાં વીણી લાવતો જેથી ઘરનો ચૂલો સળગી શકે.
એક સાંજે જંગલમાં લાકડાં વીણતી વખતે શ્યામ જંગલના એક પ્રાચીન ઝાડ નીચે પહોંચ્યો. ઝાડના મૂળમાં એક જૂનું, પિત્તળનું સુંદર ફાનસ અડધું દટાયેલું હતું. શ્યામે ઉત્સુકતાથી તે ફાનસ બહાર કાઢ્યું અને પોતાના રૂમાલથી તેને સાફ કર્યું.
જેવો શ્યામે ફાનસ સાફ કર્યું કે તુરંત જ ફાનસમાંથી સોનેરી દિવ્ય પ્રકાશ પ્રગટ થયો અને તેમાંથી એક સુંદર ‘દિવ્ય વનદેવી’ અદ્રશ્ય સ્વરૂપમાંથી પ્રગટ થઈ! વનદેવીએ સ્મિત સાથે કહ્યું, “બેટા શ્યામ! આ કોઈ સાધારણ ફાનસ નથી. આ ‘સત્યનું જાદુઈ ફાનસ’ છે. આ ફાનસ માત્ર તે જ વ્યક્તિના હાથમાં અખંડ પ્રકાશ આપે છે, જે ક્યારેય ઝૂઠ નથી બોલતો અને જેનું હૃદય ઈમાનદારીથી ભરેલું હોય. જો કોઈ ઝૂઠો વ્યક્તિ આને અડશે તો આનો પ્રકાશ ગાયબ થઈ જશે અને કાળો ધુમાડો નીકળશે.”
વનદેવીએ શ્યામની ઈમાનદારીની પરીક્ષા લેવા માટે તેની સામે હીરા અને માણેકથી ભરેલી એક થેલી ધરી દીધી અને કહ્યું, “બેટા! શું તું આ થેલી લેવા માંગે છે?”
શ્યામે હાથ જોડીને નમ્રતાથી કહ્યું, “ના માતાજી! આ હીરા મારી મહેનતના નથી. મને મારી મહેનતની રોટલી જ વહાલી છે.”
શ્યામની નિઃસ્વાર્થતા અને સત્યતા જોઈને વનદેવી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ અને તે જાદુઈ ફાનસ શ્યામને આપતાં કહ્યું, “બેટા! આ ફાનસ તારી સાથે રાખ. આ ફાનસનો પ્રકાશ તારા ગામમાંથી ગરીબી, અંધકાર અને રોગચાળો દૂર કરશે.”
શ્યામ તે જાદુઈ ફાનસ લઈને પોતાના ગામમાં પાછો ફર્યો. ગામમાં જેવો ફાનસનો દિવ્ય પ્રકાશ ફેલાયો કે તુરંત જ શ્યામના પિતાની બીમારી ગાયબ થઈ ગઈ અને ગામના સૂકા ખેતરો લીલાછમ બની ગયા.
જ્યારે ગામના એક ધૂર્ત અને અસત્યવાદી માણસ ‘રામલા’ને આ વાતની ખબર પડી, ત્યારે તેણે લાલચમાં આવીને શ્યામનું ફાનસ ચોરી લીધું. રામલાએ ફાનસને સળગાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ રામલાના ઝૂઠ અને પાપના કારણે ફાનસમાંથી ભયાનક કાળો ધુમાડો નીકળ્યો અને રામલાનું ઘર ધુમાડાથી ભરાઈ ગયું. ગભરાયેલા રામલાએ શ્યામ પાસે દોડીને માફી માગી અને ફાનસ પાછું આપી દીધું. શ્યામે ફાનસ હાથમાં લેતાં જ ફરીથી ચારેય બાજુ સોનેરી પ્રકાશ છવાઈ ગયો.
આ વાર્તા આપણને સુંદર બોધ આપે છે કે સત્ય અને ઈમાનદારી એ જ જીવનનો સાચો અને અખંડ દિવ્ય પ્રકાશ છે. જે માણસ સત્યના માર્ગ પર ચાલે છે, તેનું ક્યારેય અહિત થતું નથી અને ઈશ્વર કાયમ તેની રક્ષા કરે છે.
