મહાત્મા ગાંધી – સત્ય અને અહિંસાના મહાન પ્રણેતાની જીવનગાથા

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં મહાત્મા ગાંધીનું સ્થાન સર્વોચ્ચ અને અમર છે. તેઓ માત્ર ભારતના સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનના મહાન નેતા જ નહોતા, પરંતુ વિશ્વભરમાં સત્ય, અહિંસા, સત્યાગ્રહ અને માનવતાના મહાન પ્રણેતા હતા. સમગ્ર દેશ તેમને આદરપૂર્વક ‘રાષ્ટ્રપિતા’ અને ‘બાપુ’ તરીકે યાદ કરે છે.

ગાંધીજીએ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદની આસુરી શક્તિ સામે સત્ય અને અહિંસાને અમોઘ શસ્ત્ર બનાવીને ભારતને આઝાદી અપાવી. તેમના વિચારો અને જીવનદર્શન આજે પણ સમગ્ર વિશ્વ માટે માર્ગદર્શક દીપસ્તંભ સમાન છે.

પ્રારંભિક જીવન, પરિવાર અને શિક્ષણ

મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીનો જન્મ 2 ઓક્ટોબર 1869ના રોજ ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના નગર પોરબંદરમાં થયો હતો. તેમના પિતા કરમચંદ ગાંધી પોરબંદર રાજ્યના દીવાન હતા અને માતા પુતલીબાઈ અત્યંત ધાર્મિક અને પવિત્ર વિચારો ધરાવતાં ગૃહિણી હતાં. ગાંધીજીના બાલમાનસ પર માતાના ધાર્મિક સંસ્કારો અને સત્ય હરિશ્ચંદ્ર નાટકનો ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો હતો.

1883માં માત્ર 13 વર્ષની વયે તેમના લગ્ન કસ્તૂરબા સાથે થયાં. પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ પોરબંદર અને રાજકોટની અલ્ફ્રેડ હાઇસ્કૂલમાં પૂર્ણ કર્યા બાદ, તેઓ 1888માં કાયદાના ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે ઇંગ્લેન્ડ (લંડન) ગયા. ત્યાં Inner Temple માંથી બેરિસ્ટરની પદવી મેળવી તેઓ 1891માં ભારત પરત આવ્યા.

દક્ષિણ આફ્રિકામાં રંગભેદ સામે સત્યાગ્રહ (1893–1914)

1893માં એક ભારતીય વેપારી દાદા અબ્દુલ્લાનો કેસ લડવા ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા. દક્ષિણ આફ્રિકાના પીટરમેરિટ્ઝબર્ગ રેલવે સ્ટેશન પર પ્રથમ વર્ગની ટિકિટ હોવા છતાં અશ્વેત હોવાના કારણે તેમને ટ્રેનમાંથી બહાર ફેંકી દેવામાં આવ્યા. આ અપમાને ગાંધીજીના જીવનને નવો વળાંક આપ્યો.

તેમણે દક્ષિણ આફ્રિકામાં ભારતીયો સામે થતા રંગભેદ અને અન્યાય સામે 21 વર્ષ સુધી અહિંસક લડત ચલાવી. તેમણે નાતાલ ઈન્ડિયન કોંગ્રેસ અને ટોલ્સ્ટોય ફાર્મની સ્થાપના કરી. દક્ષિણ આફ્રિકાની ધરતી પર જ ગાંધીજીએ પ્રથમ વખત ‘સત્યાગ્રહ’ અને ‘અહિંસા’ના સિદ્ધાંતોનું સફળ પરીક્ષણ કર્યું.

ભારત આગમન અને પ્રારંભિક સત્યાગ્રહો (1915–1918)

9 જાન્યુઆરી 1915ના રોજ ગાંધીજી ભારત પરત આવ્યા (જેની સ્મૃતિમાં દર વર્ષે પ્રવાસી ભારતીય દિવસ ઉજવાય છે). પોતાના રાજકીય ગુરુ ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેની સલાહથી તેમણે એક વર્ષ સુધી સમગ્ર ભારતનો ભ્રમણ કરી દેશની પરિસ્થિતિ સમજી અને અમદાવાદમાં સાબરમતી આશ્રમની સ્થાપના કરી.

ભારતમાં તેમણે ત્રણ સફળ સત્યાગ્રહોનું નેતૃત્વ કર્યું:

• ચંપારણ સત્યાગ્રહ (1917): બિહારના ખેડૂતોને ગળી (Indigo) ની જબરદસ્તી ખેતીમાંથી મુક્તિ અપાવી. આ જ આંદોલન દરમિયાન રવિન્દ્રનાથ ટાગોરે તેમને “મહાત્મા”નું બિરુદ આપ્યું.
• ખેડા સત્યાગ્રહ (1918): દુષ્કાળ છતાં મહેસૂલ વસૂલતી બ્રિટિશ સરકાર સામે સરદાર પટેલ સાથે મળીને ખેડૂતોને મહેસૂલ માફી અપાવી.
• અમદાવાદ મિલ મજૂર આંદોલન (1918): મજૂરોના પ્લેગ બોનસ અને વેતન વધારા માટે પ્રથમ વાર ઉપવાસનું શસ્ત્ર અજમાવ્યું.

અસહકાર આંદોલન અને ખિલાફત ચળવળ (1920–1922)

1919ના જલિયાવાલા બાગ હત્યાકાંડ અને રોલેટ એક્ટના વિરોધમાં ગાંધીજીએ 1920માં અસહકાર આંદોલન શરૂ કર્યું. તેમણે દેશવાસીઓને સરકારી ઇલકાબો, શાળા-કોલેજો અને વિદેશી કાપડનો બહિષ્કાર કરવા હાકલ કરી. પરંતુ 1922માં ચોરીચોરા ઘટનામાં હિંસા થતાં ગાંધીજીએ આંદોલન તત્કાલ પાછું ખેંચી લીધું.

ઐતિહાસિક દાંડી કૂચ અને મીઠાનો સત્યાગ્રહ (1930)

બ્રિટિશ સરકારના મીઠા પરના અન્યાયી કર સામે ગાંધીજીએ 12 માર્ચ 1930ના રોજ સાબરમતી આશ્રમથી 390 કિમીની ઐતિહાસિક દાંડી કૂચ શરૂ કરી. 78 સત્યાગ્રહીઓ સાથે 24 દિવસની પદયાત્રા બાદ 6 એપ્રિલ 1930ના રોજ દાંડી કિનારે ચપટી મીઠું ઉપાડીને તેમણે કહ્યું: “મેં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની ઈમારતના પાયામાં લૂણો લગાડ્યો છે.” આ સાથે સમગ્ર દેશમાં સવિનય કાનૂનભંગ આંદોલન વ્યાપી ગયું.

ભારત છોડો આંદોલન અને ‘કરો યા મરો’ (1942)

બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન 8 ઑગસ્ટ 1942ના રોજ મુંબઈના ગોવાલિયા ટેન્ક મેદાનથી ગાંધીજીએ બ્રિટિશરો સામે અંતિમ મહાસંગ્રામ “ભારત છોડો આંદોલન” (Quit India Movement) શરૂ કર્યો. તેમણે દેશવાસીઓને ઐતિહાસિક સંદેશ આપ્યો: “કરો યા મરો” (Do or Die). નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝે બેંગકોક રેડિયો પરથી ગાંધીજીને પ્રથમ વાર “રાષ્ટ્રપિતા” કહીને સંબોધ્યા.

શહાદત અને અમર વારસો

15 ઑગસ્ટ 1947ના રોજ ભારત આઝાદ થયું. પરંતુ દેશના ભાગલાની હિંસાથી વ્યથિત ગાંધીજીએ નોઆખલીમાં શાંતિ સ્થાપવા પ્રયાસો કર્યા. 30 જાન્યુઆરી 1948ના રોજ દિલ્હીના બિરલા ભવન ખાતે સંધ્યા પ્રાર્થના સભામાં નથુરામ ગોડસે દ્વારા તેમની હત્યા કરવામાં આવી. તેમના મુખમાંથી અંતિમ શબ્દો નીકળ્યા: “હે રામ!”. આ દિવસ સમગ્ર ભારતમાં શહીદ દિવસ તરીકે ઉજવાય છે.

ઉપસંહાર

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘ (UN) દ્વારા ગાંધીજીના જન્મદિન 2 ઓક્ટોબરને સમગ્ર વિશ્વમાં ‘આંતરરાષ્ટ્રીય અહિંસા દિવસ’ (International Day of Non-Violence) તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. મહાત્મા ગાંધીનું જીવન આપણને શીખવે છે કે સત્ય, અહિંસા અને આત્મવિશ્વાસથી વિશ્વની મોટામાં મોટી અન્યાયી શક્તિને પણ પરાસ્ત કરી શકાય છે.